مسیری گذرا از علوم به شیمی: بررسی عینی ارتباط طولی مفاهیم در کتاب‌های درسی علوم متوسطهی اول و شیمی متوسطه دوم

کتاب‌های درسی به‌عنوان ابزار محوری نظام آموزشی، نقشی تعیین‌کننده در هدایت مسیر یادگیری دانش‌آموزان ایفا می‌کنند. در میان عناصر برنامه درسی، پیوستگی مفهومی میان مقاطع و پایه‌های تحصیلی به‌ویژه در دروسی مانند شیمی، اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا درک مفاهیم شیمی به تداوم و ارتباط منطقی میان مباحث وابسته است. پژوهش حاضر با هدف بررسی میزان ارتباط طولی مفاهیم میان کتاب‌های علوم دوره‌ی متوسطه‌ی اول و کتاب‌های شیمی دوره‌ی متوسطه‌ی دوم انجام شده است تا تصویری روشن از مسیر رشد مفهومی دانش‌آموزان در این حوزه ارائه دهد. با استفاده از روش تحلیل محتوای توصیفی، مفاهیم کلیدی استخراج و میزان تداوم و ارتباط آن‌ها در سطوح مختلف آموزشی تعیین گردید. نتایج حاکی از آن است که از پایه دهم، پیوند مفهومی میان مباحث علوم و شیمی تقویت می‌شود و در پایه یازدهم این ارتباط در سطح بالاتری از انسجام تداوم می‌یابد، اما در پایه دوازدهم به دلیل تمرکز بر مباحث پیچیده‌تر و تخصصی‌تر، وابستگی به مفاهیم پیشین کاهش می‌یابد. این الگو بیانگر روندی تدریجی از یادگیری تجربی به یادگیری تحلیلی است که انسجام نسبی برنامه درسی را نشان می‌دهد. یافته‌ها تاکید می‌کنند که تقویت پیوستگی مفهومی میان پایه‌ها می‌تواند به بهبود درک علمی، یادگیری پایدار و ارتقای کیفیت آموزش شیمی و همچنین افزایش سرعت فراینده یاددهی- یادگیری و کنترل زمان کلاس منجر شود.

from science to chemistry: the longitudinal connection of concepts in science and chemistry textbooks

textbooks, as central instruments of the educational system, play a crucial role in guiding students’learning processes. among the components of the curriculum, conceptual continuity across grade levels—particularly in subjects such as chemistry—holds special significance, since understanding chemicalconcepts depends on consistent and logical connections among related topics. the present study aims toexamine the extent of longitudinal conceptual connections between science textbooks in lower secondaryeducation and chemistry textbooks in upper secondary education, in order to provide a clear picture of theconceptual development pathway of students in this domain. using a descriptive content analysis method,key concepts were extracted, and their continuity and interrelation across educational levels weredetermined. the findings indicate that conceptual linkages between science and chemistry become strongerstarting from grade 10, achieving greater coherence in grade 11; however, in grade 12, due to an emphasison more complex and specialized topics, reliance on prior concepts decreases. this pattern reflects agradual transition from experiential learning to analytical learning, illustrating a relative coherence withinthe curriculum. the results highlight that enhancing conceptual continuity across grade levels can improvescientific understanding, promote sustainable learning, and enhance the overall quality of chemistryeducation.