تحلیل و نقد مولفه‌های تربیتی ذن بودیسم در ترازوی تربیت اسلامی

پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و رویکردی انتقادی، به بررسی و واکاوی مبانی و مولفه‌های نظام تربیتی ذن بودیسم می‌پردازد و با معیار قرار دادن تربیت اسلامی، میزان کفایت و کارآمدی این مکتب را در پاسخگویی به نیازهای فطری و همه‌جانبه انسان ارزیابی می‌کند. هدف پژوهش حضر پاسخ به این پرسش است که آیا ذن بودیسم، به عنوان یک نظام عرفانی فلسفی شرقی، قادر به ارائه الگویی جامع برای تربیت انسان است یا صرفاً به مجموعه‌ای از تکنیک‌های روان‌شناختی برای ایجاد آرامش مقطعی تقلیل یافته است؟ یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که مبانی نظری ذن، شامل هستی‌شناسی، انسان‌شناسی و معرفت‌شناسی است. بر این اساس، مولفه‌های اصلی تربیت در این مکتب، مشتمل بر ذاذن، کوآن، رابطه استاد و شاگرد مبتنی بر اطاعت محض و زندگی روزمره به عنوان عرصه تحقق روشن‌شدگی است. نقد این مولفه‌ها از منظر تربیت اسلامی با استناد به قرآن کریم و سنت معصومین(ع) آشکار می‌سازد که ذن بودیسم، با نادیده گرفتن فطرت توحیدی انسان، نفی جایگاه عقل و وحی، و بی‌توجهی به ساحت اجتماعی و اخلاقی تربیت، از بنیانی متزلزل و کارآمدی محدود برخوردار است. در مقابل، نظام تربیت اسلامی با محوریت توحید، عقلانیت، وحی، کرامت ذاتی انسان و مسئولیت اجتماعی، الگویی کامل، متوازن و انسان‌ساز ارائه می‌دهد. بنابراین، ذن بودیسم هرچند ممکن است در حد یک مجموعه فنون روان‌شناختی برای کاهش موقت استرس مفید باشد، اما فاقد قابلیت ارائه یک نظام تربیتی جامع و الهی است.