چالش‌های معرفت‌شناختی و اخلاقی بهره‌گیری از هوش مصنوعی در پژوهش‌های الهیات و معارف اسلامی

تحولات فناورانه عصر حاضر، به‌ویژه گسترش هوش مصنوعی، چالشی عمیق در حوزه معرفت و اخلاق دینی پدید آورده است. در حالی‌که سنت معرفت‌شناسی اسلامی بر عقل، وحی و تجربه ایمانی استوار است، نظام‌های هوش مصنوعی مبتنی بر داده، الگوریتم و یادگیری ماشینی‌اند. این تفاوت بنیادین، ضرورت بازاندیشی در نسبت میان فناوری و الهیات اسلامی را آشکار می‌سازد. هدف پژوهش حاضر، تحلیل تاثیر هوش مصنوعی برمعرفت دینی و بررسی چالش‌ها و فرصت‌های آن در پژوهش‌های الهیاتی است. پرسش‌های اصلی تحقیق عبارت‌اند از: نخست، هوش مصنوعی چگونه بر اعتبار معرفت و اخلاق دینی اثر می‌گذارد؟ و دوم، چه ظرفیت‌هایی در جهت گسترش فهم و آموزش دینی می‌تواند فراهم آورد؟ روش تحقیق، تحلیلی توصیفی و مبتنی بر مطالعه اسنادی است. داده‌ها از طریق بررسی نظام‌مند منابع فلسفی، اخلاقی و الهیاتی و با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای کیفی استخراج و تفسیر شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که هوش مصنوعی از منظر معرفت‌شناختی با سه چالش اصلی روبه‌روست: تقلیل معرفت دینی به داده و الگوریتم، بحران اصالت و اعتبارمعرفت، و سوگیری داده‌ای و تحریف مفاهیم. در بُعد اخلاقی نیز سه مسئله اساسی شناسایی شد: مسئولیت اخلاقی درتولید محتوا، مالکیت معنوی آثار تولیدشده، و خطر جایگزینی عقل انسانی. درمقابل، این فناوری در صورت بهره‌گیری در چارچوب الهیاتی می‌تواند سه فرصت مهم فراهم سازد: تسهیل تحلیل متون دینی، کشف الگوهای معنایی و تقویت آموزش تعاملی. نتیجه‌گیری نشان می‌دهد هوش مصنوعی جایگزین عقل و ایمان نیست، بلکه ابزاری در خدمت تعالی معرفت دینی است، مشروط بر آنکه در بستر اخلاق، نیت و نظارت انسانیِ مومنانه به کار رود.