تاریخچه تحولات اموزش معارف اسلامی در نظام آموزشی ایران

پژوهش حاضر با هدف تبیین سیر تاریخی و گفتمانی آموزش معارف اسلامی در نظام آموزشی ایران، به تحلیل تغییرات ساختاری، محتوایی و هویتی این حوزه از دوره پیشامدرن تا روزگار معاصر پرداخته است. داده‌های پژوهش بر پایه تحلیل اسناد تاریخی، قوانین و مقررات آموزشی، کتاب‌های درسی دوره‌های مختلف و گزارش‌های رسمی وزارت معارف و وزارت آموزش و پرورش گردآوری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که آموزش دینی در ایران نه روندی خطی و تدریجی، بلکه فرایندی چندمرحله‌ای و وابسته به شرایط سیاسی و اجتماعی هر دوره است. در دوره پیشامدرن، آموزش دین ماهیتی سنتی، غیرمتمرکز و مبتنی بر انتقال شفاهی داشت؛ اما با ظهور مدرسه جدید در دوره مشروطه و سیاست‌های سکولاریزاسیون پهلوی اول، آموزش دینی با نخستین گسست ساختاری خود مواجه شد. بازگشت محدود این درس در دوره پهلوی دوم نیز بیشتر پاسخی فرهنگی بود تا اصلاحی تربیتی. پس از انقلاب اسلامی، آموزش معارف اسلامی با رویکرد اسلامی‌سازی ساختاری بازتعریف شد و طی چهار دهه اخیر از محتوای اعتقادی و احکامی به سمت اخلاق اجتماعی و معنویت‌گرایی حرکت کرده است. تحلیل چرخه‌های تاریخی حاکی از آن است که برنامه‌درسی معارف اسلامی تقریباً هر سه دهه تحت بازنگری گفتمانی قرار می‌گیرد. بر اساس این نتایج، اصلاح پایدار آموزش دینی نیازمند تربیت حرفه‌ای معلم، بازنگری تدریجی برنامه‌درسی و توجه به نیازهای نسلی دانش‌آموزان است.