شناسایی و اصلاح کج‌فهمی‌های توحید و معاد در دین‌وزندگیِ متوسطه دوم

این پژوهش با هدف شناسایی و تبیین کج‌فهمی‌های رایج دانش‌آموزان متوسطۀ دوم دربارۀ مفاهیم بنیادین توحید و معاد انجام شد. مسئله از آن‌جا اهمیت می‌یابد که زبان انتزاعیِ متون اعتقادی، اگر با توضیح کافی و تجربه‌های زیست‌جهانی همراه نشود، به برداشت‌های سطحی می‌انجامد؛ از جمله انسان‌انگاری خدا، جداسازی عبادت از اخلاق و مسئولیت اجتماعی و تقلیل معاد به توصیف‌های صرفاً جسمانی یا ترس‌آفرین. مطالعه با رویکرد آمیختۀ اکتشافی پیش رفت: نخست، محتوای کتاب‌های «دین‌وزندگی» پایه‌های دهم تا دوازدهم تحلیل مضمون شد؛ سپس با گروهی از دبیران معارف اسلامی مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته انجام گرفت و در ادامه آزمون مفهومی کوتاهی برای دانش‌آموزان سه پایه طراحی و اجرا شد. تحلیل داده‌ها نشان داد که سه خوشۀ اصلیِ کج‌فهمی، با شدت‌ها و جلوه‌های متفاوت در پایه‌ها حضور دارد و با شیوۀ بیان کتاب، فرصت گفت‌وگو در کلاس و پیوند درس با تجربۀ عملی دانش‌آموزان ارتباط تنگاتنگ دارد. بر این اساس، سه محور اصلاحی پیشنهاد شد: شفاف‌سازیِ استعاره‌ها و تمثیل‌ها در متن و تدریس، طراحی واحدهای یادگیریِ تلفیقی برای پیوند معرفت با گرایش و عمل، و کلاس گفت‌وگومحور و مسئله‌محور برای آشکارسازی و تصحیح برداشت‌های نادرست. یافته‌ها می‌تواند در بازنگری برنامۀ درسی و توانمندسازی دبیران به کار گرفته شود و به کاهش کج‌فهمی‌های اعتقادی بینجامد.