تبیین شاخص‌های اخلاق حرفه‌ای معلم در مواجهه با چالش‌های هوش مصنوعی مبتنی بر مبانی حکمت متعالیه

تحولات شتابان هوش مصنوعی در آموزش، از تولید تکالیف و بازخورد خودکار تا تحلیل یادگیری و شخصی‌سازی مسیرهای آموزشی، هم فرصت‌های نو آفریده و هم چالش‌های اخلاقی تازه‌ای برای نقش معلم ایجاد کرده است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که «شاخص‌های اخلاق حرفه‌ای معلم» در مواجهه با این چالش‌ها چیست و چگونه می‌توان آن‌ها را بر اساس مبانی حکمت متعالیه صورت‌بندی کرد تا کرامت یادگیرنده و مسئولیت حرفه‌ای معلم محفوظ بماند. روش پژوهش تحلیل مفهومی–استنباطی با اتکا به منابع درجه اول حکمت صدرایی (اصالت و تشکیک وجود، حرکت جوهری، اتحاد عالم و معلوم) و ادبیات معاصر اخلاق فناوری و آموزش است. ابتدا نشان می‌دهیم که در منطق صدرایی، معرفت و فعلِ تربیتی با سیر وجودی فاعل پیوند دارند؛ ازاین‌رو، استفاده معلم از ابزار هوش مصنوعی تنها در پرتو «عقل عملی»، «علم حضوری» و «غایت‌مداری تربیت» مشروعیت می‌یابد. سپس، مجموعه‌ای از شاخص‌های سه‌سطحی استخراج می‌شود: الف) شاخص‌های هستی‌شناختی (خودفهمی خلافتیِ معلم، پیوست ارزش/وجود در کنش تربیتی، پرهیز از ابزارانگاری انسان)، ب) شاخص‌های معرفت‌شناختی (پرهیز از تقلید فناورانه، اصالت داوری معلم، راستی‌سنجی و تبیین‌پذیری داده‌ها، تقدم علم حضوریِ تربیتی بر خروجی الگوریتم)، ج) شاخص‌های اخلاقی–حرفه‌ای (حفاظت از کرامت و حریم داده دانش‌آموز، عدالتِ الگوریتمی، مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی، خودمهارگری و مراقبه تربیتی، حق توضیح و رضایت آگاهانه). نتیجه آن‌که حکمت متعالیه امکان می‌دهد اخلاق حرفه‌ای معلم در عصر هوش مصنوعی نه بر منع یا شیفتگیِ تکنولوژیک، بلکه بر تشخیص، اعتدال و تعالی وجودیِ کنش تربیتی بنا شود؛ الگوی «معلمِ حکیم در عصر هوش مصنوعی» بدین‌سان صورت‌بندی می‌شود.