نقش عقل در فهم وحی بررسی تطبیقی دیدگاه‌های متکلمان کلاسیک و معاصر

مسئلهٔ نسبت عقل و وحی یکی از بنیادی‌ترین مباحث در الهیات اسلامی است که از آغاز شکل‌گیری علم کلام تا روزگار معاصر همواره مورد گفت‌وگو و اختلاف نظر بوده است. این پژوهش با رویکردی تحلیلی تطبیقی به بررسی این پرسش می‌پردازد که عقل چه نقشی در فهم وحی ایفا می‌کند و حدود اعتبار آن تا کجاست. متکلمان کلاسیک، همچون معتزله و اشاعره، هر یک تفسیر ویژه‌ای از جایگاه عقل ارائه کرده‌اند؛ معتزله عقل را ابزار اصلی فهم حقیقت و داور نهایی حسن و قبح می‌دانستند، در حالی که اشاعره بر محدودیت عقل و تقدم نص تاکید می‌کردند. فلاسفه اسلامی رویکردی میان‌گرا عرضه کرده و بر هماهنگی عقل برهانی با وحی اصرار ورزیده‌اند. در دورهٔ معاصر نیز اندیشمندانی چون اقبال، مطهری و فضل‌الرحمن با تکیه بر نیازهای انسان امروز، بازخوانی تازه‌ای از نقش عقل در تفسیر متون دینی ارائه کرده‌اند. این مقاله با تحلیل شباهت‌ها، تفاوت‌ها و پیامدهای هر دیدگاه نشان می‌دهد که فهم وحی بدون بهره‌گیری از عقل امکان‌پذیر نیست و تعامل این دو، راهی برای پاسخ‌گویی دین به مسائل جدید فراهم می‌سازد