اصول و قواعد فقهی جواز و حدود به‌کارگیری هوش مصنوعی در آموزش معارف اسلامی در مدارس ایران

این پژوهش، با بهره‌گیری از روش توصیفی تحلیلی، با هدف استخراج و تدوین برخی قواعد عملیاتی مبتنی بر فقه اسلامی به بررسی اصول و قواعد فقهی جواز به‌کارگیری هوش مصنوعی در آموزش معارف اسلامی پرداخته است. تمرکز اصلی بر اصول فقهی همچون قاعده‌ی «الاصل فی الاشیاء الاباحة»، در موارد ابهام حکم، و نیز کاربست قاعده‌ی «لا ضرر» در تبیین حدود و الزامات شرعی استفاده از هوش مصنوعی در آموزش معارف اسلامی در مدارس جمهوری اسلامی ایران است.بررسی اصول و قواعد فقهی نشان داد که در فرض عدم وضوح حکم، اصل عملی جاری، قاعده‌ی «الاصل فی الاشیاء الاباحة» است که زمینه‌ی جواز استفاده از ابزارهای جدید (مانند هوش مصنوعی) را فراهم می‌آورد، مشروط بر فقدان دلیلی بر حرمت تکلیفی یا وضعی. همچنین، قواعدی نظیر «لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام» به عنوان اصلی عملیاتی، استفاده از هوش مصنوعی را در مواردی که موجب زیان معرفتی، غفلت تعلیمی یا ایجاد مسئولیت غیرقابل جبران شود، ممنوع می‌سازد. نتیجه‌ی نهایی این است که به‌کارگیری هوش مصنوعی در آموزش معارف اسلامی بر اساس اصول فقهی، در گام نخست جواز اولیه ای است که با اعمال قواعد عملیه نظیر «لا ضرر» و بررسی حجیت محتوای تولیدی محدود و تنظیم می‌گردد. اما استفاده از این فناوری صرفاً در نقش معاون، تسهیل‌گر و ابزار کمکی تحت نظارت مستقیم استاد انسانی است؛ و هرگونه تلاش برای جایگزینی نهاد تعلیم الهیاتی با ماشین، به دلیل فقدان اهلیت تحقق تکلیف و نیت، از منظر فقهی مورد ایراد جدی است و با مبانی کلان شریعت همخوانی ندارد. از اینرو نیازمند تدوین ضوابطی است که مبتنی بر موازین اصولی بوده و از ورود آن به حوزه‌ی احکام قطعی و مستندات مسلم جلوگیری نماید؛ زیرا با استناد به قواعدی همانند «لا ضرر و لا ضرار»، استفاده‌ی بی‌ضابطه از این فناوری که منجر به غفلت معنوی یا زیان معرفتی شود، ناروا است.