بهزیستی روان‌شناختی به‌مثابه تجربه الهیاتی: بازتعریف معنویت در پرتو رویکردهای معاصر روان‌شناسی

بهزیستی روان‌شناختی در دهه‌های اخیر از سطح یک سازه فردی و تجربی فراتر رفته و در پیوند با الهیات، معنویت و تجربه زیسته معنای انسانی مورد بازخوانی‌های نظری گسترده قرار گرفته است. مسئلۀ اصلی این پژوهش آن است که «چگونه می‌توان بهزیستی روان‌شناختی را در حکم نوعی تجربه الهیاتی فهم و تبیین کرد؟». در این مقاله، با اتخاذ رویکرد توصیفی تحلیلی و مطالعه نظام‌مند ادبیات معاصر، تلاش شد پیوندهای میان سازه‌های روان‌شناختی بهزیستی و مولفه‌های الهیاتی و معنوی آشکار شود. مرور ادبیات نشان می‌دهد که رویکردهای نوین روان‌شناسی شامل روان‌شناسی مثبت‌نگر، روان‌شناسی وجودی، معنا‌درمانی و انسان‌گرایی معاصر معنویت را نه صرفاً یک آیین یا مجموعه‌ای از باورهای دینی، بلکه تجربه‌ای درونی، وجودی و مبتنی بر خودفرا‌روی تعریف می‌کنند (سلیگمن، 2018، ونگ، 2021؛ سیروچی و کاشدان، 2022). تحلیل‌ها نشان می‌دهد که مولفه‌هایی نظیر امید، شفقت، یکپارچگی درونی، پیوند با امر متعالی، و توانایی بازتفسیر سازنده رنج، با مفاهیم الهیاتی همچون فطرت، حضور، قرب و هدایت الهی همگرایی دارند و می‌توانند چارچوبی نو برای تبیین «معنویت به‌مثابه تجربه بهزیستی» فراهم کنند. نتایج حاکی از آن است که تجربه معنوی در قالب تجربه الهیاتی نقشی واسطه‌ای و تسهیل‌گر در ارتقای بهزیستی ایفا می‌کند؛ به‌گونه‌ای که سازوکارهایی چون تنظیم هیجان مبتنی بر ارزش، معنابخشی به رنج، تقویت امید وجودی و بازیابی حس هدفمندی را فعال می‌سازد. بر اساس این یافته‌ها، می‌توان مدلی تلفیقی میان الهیات اسلامی و روان‌شناسی بهزیستی ترسیم کرد که قادر است افق‌های تازه‌ای را برای پژوهش‌، مداخلات تربیتی، مطالعات الهیاتی و فعالیت‌های مشاوره‌ای بگشاید.