تحول مفهوم علم دینی در برنامه‌های آموزش معارف از دوره‌ قاجار تا امروز: مطالعه فلسفی-تاریخی

تاریخ و تغییرات در معنای «علم دینی» در محتوای دروس دینی در ایران از زمان قاجار تاکنون، هدف پژوهش حاضر را تشکیل می‌دهد. برای محقق و روشن ساختن این هدف، با استفاده از رویکرد تحلیل مفهومی-فلسفی و با استفاده از مطالعه منابع ثانویه و تحلیل اسناد تاریخی به بررسی پرداخته شده و هدف از این کار، ارائه و ایجاد تبیین روشن، منطقی و منسجم از تغییرات در این کاربست‌های استفاده شده است. پژوهش حاضر نشان می‌دهد در قاجار، علم دینی به عنوان مفهوم انعطاف پذیر و نیز به شکل سنتی و به عنوان یک تفسیرکننده علوم جدید در نظر گرفته می‌شد؛ در دوران پهلوی، این مفهوم به طور تدریجی و به وسیله الگوی سکولار غربی به شکل محدود و حاشیه‌ای تغییر پیدا می‌کند و دین به عنوان عاملی رسمی و کلیدی در آموزش به حاشیه می‌رود. از سوی دیگر، با تغییرات ساختاری در دوران انقلاب و رویکرد اسلامی‌سازی، علم بازتعریف می‌شود تا در شکل‌دهی هویت و کاربرد عملی در حوزه‌های مختلف مانند فنی، پزشکی، پزشکی بومی و توسعه استفاده شود. در دوره معاصر، این بازتعریف و کاربرد علمی-اسلامی با چالش‌های بیشتری در سیاست‌گذاری و نظریه‌پردازی روبه‌رو می‌شود. بر این اساس، تحلیل‌ها، چارچوبی برای پژوهش دین‌محور فراهم می‌کند که شامل هماهنگی با منابع دینی، استفاده از روش منظم و کاربرد اخلاق و تربیت در آموزش است.