نقش هوش مصنوعی در آموزش و پژوهش معارف اسلامی (فرصت ها و چالش ها)

این پژوهش به بررسی تعامل هوش مصنوعی با حوزه علوم اسلامی می‌پردازد. از تقابل نیازهای جدید عصر دیجیتال (دسترسی سریع، تحلیل گسترده) با محدودیت‌های روش‌های سنتی آموزش و پژوهش در معارف اسلامی و همچنین خطرات کاربست بی‌ملاحظه فناوری‌هایی چون پردازش زبان طبیعی نشات می‌گیرد. ضرورت تحقیق بر سه پایه است: ضرورت علمی برای ارتقای کیفی و کمّی پژوهش، ضرورت آموزشی برای روزآمدسازی روش‌های تدریس با حفظ اصالت، و ضرورت راهبردی برای ارائه الگویی بومی و فعال به جای مواجهه انفعالی. سوال اصلی تحقیق این است که هوش مصنوعی چه فرصت‌های تحول‌آفرین و چه چالش‌های بنیادینی را برای آموزش و پژوهش علوم اسلامی ایجاد می‌کند و چگونه می‌توان به تعاملی سازنده بین این فناوری و ماهیت قدسی این علوم دست یافت. فرضیه بر این است که هوش مصنوعی در قالب «ابزاری مکمل» و با رعایت چارچوب‌های معرفت دینی، می‌تواند فرصت‌های استثنایی برای تعمیق پژوهش و تسهیل آموزش ایجاد کند، اما غفلت از چالش‌های آن به تقلیل‌گرایی و آسیب‌های جدی می‌انجامد.یافته‌ها نشان می‌دهد هوش مصنوعی از جنبه فرصت‌ها می‌تواند در پژوهش (استخراج هوشمند داده‌ها، تحلیل شبکه‌ای متون) و آموزش (شخصی‌سازی، ایجاد محیط تعاملی) تحول‌آفرین باشد. در مقابل، چالش‌های عمده در سه سطح معرفتی (ناتوانی در درک مفاهیم معنوی)، روشی (تعصب داده‌ای، اتکای بی‌قید) و اخلاقی-اجتماعی (کمرنگ شدن نقش استاد) شناسایی شد.