جایگاه آموزش معارف اسلامی با تاکید بر ماهیت علم از منظر حکمت متعالیه (ارائه الگوی «تعلیم حضوری‌ مراتبی»)

در افق حکمت متعالیه، علم صرفاً «تصویر ذهنی» یا «بازنمودی مطابق» از واقع نیست، بلکه نحوه‌ای از وجود و حضور است؛ که با گسترش وجودیِ نفسِ عالِم - در عین اتحادش با معلوم - توام می شود. هدف از تدوین این مقاله آن است که با تکیه بر مبانی حکمت متعالیه از ماهیت علم، تصویر منسجم‌تری از آنچه تا بحال در این حوزه گفته شده ارائه نماید و نسبت ماهیت علم را با تعلیم و تربیت بازتعریف کند؛ و شکاف «علم و عمل» را در زمینهی آموزش معارف دینی به‌صورت عملیاتی و قابل‌رصد صورت‌بندی نماید و در نهایت، الگویی برای نحوه آموزش معارف اسلامی طراحی و پیشنهاد کند که بر گسترش مراتب حضوریِ علم و پیوند نظام‌مند آن با گرایش به عمل مبتنی باشد. پرسش اصلی این نوشتار اینست که آیا ساختار متعارف آموزش معارف، که عمدتاً بر انتقال مفاهیم و گزاره‌ها در قالب متن و سخنرانی مبتنی است، اصولاً با چنین تلقی‌ای از علم سازگار است یا نه؟ و اگر نه، شکاف علم و عمل، تا چه حد پیامد طبیعیِ این ناسازگاری است؟ داده های به شیوه مطالعات کتابخانه ای گردآوری شده و روش پژوهش توصیفی – تحلیلی است. یافته های پژوهش حاکی از آنست که علم، نحوه‌ای از وجود است و کمال نفس به علم است و علم موجبِ سعه ی وجودی عالِم می گردد؛ بنابراین آموزش دین، صرفاً انتقال محتوا نیست، بلکه نوعی «افزایش وجودیِ» متعلّم است؛ لذا هر گونه طراحی آموزشی که این بُعد وجودی را نادیده بگیرد و علم را به اطلاعات قابل بازیابی تقلیل دهد، به‌طور ساختاری استعداد گسست از عمل را در خود دارد. بهر حال اگر ساختار آموزش معارف، تنها بر انتقال مفاهیم و استدلال‌ها متمرکز باشد، بدون آن‌که تجربه‌های حضوری و تبدیل تدریجیِ فهم به ملکه ی عملی را طراحی کند، از منطق درونیِ خودِ علوم دینی فاصله گرفته است؛ و کارآمد نخواهد بود. علی هذا تعلیمات دینی، زمانی موفق است که در کنار صورت‌های حصولی، سطحی از حضور نسبت به خدا، خود و دیگری در فراگیر شکل بگیرد؛ یعنی دانشجو خود را در نسبت با موضوع درس «درگیر» ببیند، نه فقط آگاه.