تحلیل بحران آب زیرزمینی و تاثیر آن بر تناسب اراضی کشاورزی (مطالعه موردی: قائنات)

کشاورزی در مناطق خشک و نیمه‌خشک به‌شدت به منابع آب زیرزمینی وابسته است و ارزیابی یکپارچه تناسب اراضی، ابزاری حیاتی برای برنامه‌ریزی پایدار محسوب می‌شود. پژوهش حاضر با هدف تحلیل بحران آب زیرزمینی و ارزیابی تاثیر آن بر تناسب اراضی کشاورزی شهرستان قاینات انجام شد.این پژوهش از نوع توصیفی-تحلیلی و کاربردی بوده و با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (gis) و روش تحلیل سلسله‌مراتبی (ahp) اجرا شده است. داده‌های مورد استفاده شامل اطلاعات 895 منبع آب زیرزمینی (چاه‌های عمیق، نیمه‌عمیق و قنوات)، تغییرات سطح ایستابی طی دوره ده‌ساله، شاخص‌های کیفیت آب (ec و sar)، ویژگی‌های خاک، شیب، بارش و کاربری اراضی بود. پس از استانداردسازی لایه‌ها و وزن‌دهی معیارها با روش ahp، نقشه نهایی تناسب اراضی با روش همپوشانی وزنی (weighted overlay) در محیط arcgis تهیه شد. اعتبارسنجی مدل از طریق بازدید میدانی از 40 نقطه نمونه انجام گرفت.نتایج نشان داد که بیش از 80 درصد تامین آب کشاورزی از منابع زیرزمینی بوده و سطح ایستابی با نرخ 1/2 متر در سال افت داشته است. منابع آب با وزن 0/35 مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده تناسب اراضی شناسایی شد. از کل 180,000 هکتار اراضی، 18 درصد در کلاس بسیار مناسب، 32 درصد مناسب، 28 درصد نسبتاً مناسب و 22 درصد نامناسب طبقه‌بندی شد. دقت کلی مدل 80 درصد و ضریب کاپا 0/73 بود.بحران آب زیرزمینی تاثیر مستقیم و معناداری بر تناسب اراضی کشاورزی داشته و حدود نیمی از اراضی شهرستان در شرایط بحرانی یا نامناسب قرار دارند. توسعه کشاورزی باید مبتنی بر ظرفیت واقعی منابع آب و به‌صورت پهنه‌بندی‌شده انجام شود.

analysis of groundwater crisis and its impact on agricultural land suitability (case study: ghayenat county)

agriculture in arid and semi-arid regions is heavily dependent on groundwater resources, and integrated land suitability assessment serves as a vital tool for sustainable planning. this study was conducted to analyze the groundwater crisis and evaluate its impact on agricultural land suitability in ghayenat county. this research is descriptive-analytical and applied in nature, implemented using geographic information system (gis) and the analytical hierarchy process (ahp) method. the utilized data included information on 895 groundwater sources (deep wells, semi-deep wells, and qanats), water table fluctuations over a ten-year period, water quality indicators (ec and sar), soil characteristics, slope, precipitation, and land use. following standardization of layers and weighting of criteria using the ahp method, the final land suitability map was prepared using the weighted overlay technique in arcgis environment. model validation was conducted through field visits to 40 sampling points. the results indicated that more than 80 percent of agricultural water supply was derived from groundwater sources, with the water table declining at a rate of 1.2 meters per year. water resources were identified as the most significant factor determining land suitability, with a weight of 0.35. out of the total 180,000 hectares of land, 18 percent was classified as highly suitable, 32 percent as suitable, 28 percent as moderately suitable, and 22 percent as unsuitable. the overall model accuracy was 80 percent with a kappa coefficient of 0.73. the groundwater crisis has had a direct and significant impact on agricultural land suitability, with approximately half of the county s lands situated in critical or unsuitable conditions. agricultural development must be based on the actual capacity of water resources and implemented in a zoned manner.