مقایسه روش غیرمستقیم با روش مستقیم در برنامه‌ریزی حمل‌و‌نقل عمومی شهری ایران، مطالعه موردی خط 1093 مشهد

طراحی و بازآرایی شبکه‌های اتوبوسرانی شهری از پیچیده‌ترین فرآیندهای برنامه‌ریزی حمل‌ونقل عمومی است و در دهه‌های گذشته عمدتاً بر پایه رویکرد عقلانیت جامع و مدل‌سازی دقیق انجام شده است. این رویکرد که به‌عنوان «روش مستقیم» شناخته می‌شود، با بهره‌گیری از تحلیل‌های کمی و ابزارهای پیشرفته مدل‌سازی، توانایی ارائه ساختار بهینه شبکه را در شرایط نظری دارد؛ با این حال، نیاز به داده‌های گسترده، پیچیدگی محاسبات، هزینه‌های بالا و ناتوانی در مواجهه با پویایی‌های واقعی شهرها، کاربست آن را به‌ویژه در کشورهای درحال‌توسعه محدود کرده است.در مقابل، رویکرد «غیرمستقیم» یا تصمیم‌گیری تدریجی، با تاکید بر اصلاحات مرحله‌ای، آزمون‌محور و قابل بازخورد، امکان تطبیق مداوم شبکه با نیازهای واقعی کاربران را فراهم می‌کند. این روش با پذیرش عدم‌قطعیت‌های محیطی، اهمیت تجربه عملی، مشارکت خبرگان و داده‌های واقعی، انعطاف‌پذیری بیشتری نسبت به روش مستقیم دارد. بررسی‌های انجام‌شده در کلان‌شهرهای ایران نشان می‌دهد که رویکرد غیرمستقیم از نظر پذیرش اجتماعی، کاهش هزینه‌های طراحی و قابلیت اجرا در محیط‌های پیچیده شهری برتری قابل‌توجهی دارد. همچنین ترکیب این رویکرد با فناوری‌های نوین گردآوری داده مانند afc، avl و gis می‌تواند مسیر توسعه الگوهای کارآمدتر برای اصلاح شبکه‌های اتوبوسرانی را فراهم سازد.

a comparison of the indirect and direct methods in urban public transport planning in iran: a case study of mashhad bus route 1093

designing and restructuring urban bus networks is among the most complex processes in public transport planning and has traditionally been conducted based on comprehensive rationality and detailed modeling approaches. this approach, known as the “direct method,” relies on quantitative analyses and advanced modeling tools and can theoretically provide an optimal network structure. however, its reliance on extensive datasets, computational complexity, high costs, and limited ability to address the dynamic nature of real cities restrict its applicability especially in developing countries. in contrast, the “indirect method,” or incremental decision-making, emphasizes step-by-step, test-based, and feedback-oriented improvements that allow continuous adaptation of the network to actual user needs. by acknowledging environmental uncertainties, valuing practical experience, expert participation, and real-world data, this approach offers greater flexibility compared to the direct method. evidence from iranian metropolitan areas indicates that the indirect approach offers substantial advantages in terms of social acceptability, reduced design costs, and feasibility in complex urban environments. furthermore, integrating this approach with modern data-collection technologies such as afc, avl, and gis can facilitate the development of more efficient frameworks for bus network improvements.