مطالعه و بررسی کالبدی کاروانسرای میرزا کاظم شهر همدان

کاروانسرای میرزاکاظم شهر همدان از آثار شاخص دوره قاجار است که در ضلع شرقی خیابان اکباتان واقع شده و در گذشته کارکردی تجاری کاروانی داشته است. تاکنون مطالعه جامعی درباره این بنا صورت نگرفته؛ لذا هدف این مطالعه، بررسی ساختار معماری و کارکردی بنا است و در همین راستا این سوالات مطرح شده‎اند: 1. کاروا‎نسرای میرزاکاظم از لحاظ کالبدی از چه اجزایی تشکیل‎ شده است؟ 2. این بنا در کدام دسته از کاروانسراهای دوره قاجار قرار می‎گیرد؟ 3. از چه رو‎ش‎هایی برای تزیین این بنا استفاده شده است؟ رویکرد این پژوهش توصیفی تحلیلی بوده و از دو روش میدانی و اسنادی استفاده شده است. نتایج این پژوهش نشان می‎دهد که کاروانسرای میرزاکاظم دارای پلان چهارایوانی بوده و از دوطبقه تشکیل شده است. اجزای جزئی این کاروانسرا شامل: چهار ورودی، دو پیرنشین سنگی در دو طرف درب ورودی، یک حیاط چهارضلعی، راه‌پله، یک حوض هشت‌ضلعی، چهار باغچه مربعی‌شکل، حجره‎های مختلف در دوطبقه، آجرکاری سردر حجره‌ها، بالکنی دورتا‌دور کاروانسرا با نرده‌های فلزی و طاقچه‌های جناغی است. نمای ورودی با آجرکاری، کاشی فیروزه‌ای و کتیبه‌ای به خط کوفی بنایی تزیین شده است. بااین‌وجود، اگرچه تزیینات آجری بیشترین حجم را به خود اختصاص داده‎اند؛ اما درب و پنجره‎های بنا به دلیل استفاده از گل‌میخ‌ها حالت تزیینی نیز داشته و از گل‎نرده‎های فلزی برای ایجاد حفاظ استفاده شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد این بنا نه‌تنها یادگاری ارزشمند از معماری قاجاری، بلکه نمادی از تعامل میان اقامت، تجارت و هنر فرش در بستر تاریخی همدان است.