بررسی وضعیت همدان از دیدگاه سفرنامه اولیاء چلبی

سفرنامه‌ها از منابع ارزشمند برای شناخت وضعیت تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی ایران در دوره‌های گذشته به شمار می‌آیند. مطالعه سفرنامه‌ها به عنوان اسنادی میان‌رشته‌ای میان تاریخ، جغرافیا، مردم‌شناسی و ادبیات، امکان بازسازی جنبه‌هایی از حیات اجتماعی و فرهنگی شهرهای ایرانی را فراهم می‌سازد. در میان این آثار، «سفرنامه اولیاء چلبی» جایگاهی ویژه دارد، زیرا این سیاح اهل عثمانی، برخلاف اکثریت سفرنامه-های دیگر در آن دوره، یک شخص مسلمان و تقریبا هم فرهنگ مردم ایران بوده که در عصر صفویه از ایران دیدن کرده است. گرچه چلبی درباره توابع همدان مانند نهاوند و درگزین مطالب ارزشمندی ارائه نموده اما پژوهش حاضر صرفا به بررسی گزارش چلبی درباره شهر همدان می‌پردازد. این پژوهش ضمن تحلیل روایت‌های تاریخی، جغرافیایی، اجتماعی و اقتصادی چلبی، به نقد دقت و اعتبار این گزارش‌ها نیز توجه دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد که چلبی اگرچه در توصیف جغرافیای طبیعی و زیبایی‌های اقلیمی همدان دقت و جزئی‌نگری قابل توجهی داشته است، اما در ارائه داده‌های تاریخی دچار اشتباه، اغراق و جانبداری سیاسی به نفع دولت عثمانی شده است. با این حال، اثر او یکی از معدود منابع غیرایرانی است که تصویری نسبتاً جامع از همدان دوره صفوی ارائه می‌دهد.