تحلیل گفتمان انتقادی بازنمایی ارزش‌های تمدنی همدان در اسناد آموزشی رسمی و غیررسمی: مطالعه‌ای جامعه‌شناختی

این پژوهش با هدف تحلیل چگونگی بازنمایی و انتقال ارزش‌های تمدنی شهر همدان در اسناد و منابع آموزشی رسمی و غیررسمی انجام شده است. با استفاده از روش تحلیل گفتمان انتقادی (فرکلاف، 1992) و چارچوب نظریه «جامعه‌پذیری زمانی» (آدام، 1990) اسنادی شامل کتاب‌های درسی تاریخ، جغرافیا و اجتماعی دوره متوسطه استان همدان، راهنمای برنامه‌های درسی محلی، انتشارات اداره کل آموزش و پرورش استان و همچنین متون آموزشی غیررسمی (نشریات دانش‌آموزی، محتوای تولیدشده توسط معلمان در فضای مجازی، برنامه‌های اردوهای فرهنگی-تاریخی) در بازه زمانی 1390-1402 مورد تحلیل قرار گرفتند. یافته‌ها نشان می‌دهد که در این متون دو گفتمان رقیب قابل شناسایی است: گفتمان «تمدن-به-مثابه-موضوع درسی» که ارزش‌های تمدنی همدان را به عنوان دانشی ایستا، گذشته‌نگر و عمدتاً گردشگری در قالب فصل‌های محدود ارائه می‌دهد و گفتمان «تمدن-به-مثابه-فرآیند زیسته» که در محتوای غیررسمی و برنامه‌های عملی معلمان جلوه می‌یابد و بر تجربه فعال، نقد تاریخی و حس تعلق مکانی در زمان حال تاکید دارد. این تعارض گفتمانی نشان‌دهنده چالشی بنیادین در کارکرد نظام آموزشی به عنوان مهم‌ترین نهاد انتقال ارزش‌های تمدنی به نسل جدید است. پژوهش حاضر نتیجه می‌گیرد که تحقق نقش آموزشی در پاسداری از تمدن، نیازمند گذار از رویکرد تدریس تاریخ محلی به سوی تربیت سواد تمدنی در قالب برنامه درسی پویا و زمینه محور است.