ارزش‌های زیست شهری و اقتصاد همدان از دیدگاه سفرنامه‌نویسان دوره قاجاریه

در دوره قاجاریه، حضور اتباع خارجی در مناصبی چون مستشاری، پزشکی و بازرگانی، منجر به نگارش سفرنامه‌هایی شد که از مهم‌ترین منابع تاریخ‌نگاری حیات شهری محسوب می‌شوند. این پژوهش با هدف تبیین جایگاه تمدنی و اجتماعی همدان، با روش تحلیل محتوای کیفی، داده‌های موجود در سفرنامه‌های شاخص روسی، فرانسوی و آلمانی را واکاوی می‌کند. فرضیه تحقیق بر این است که همدان در این دوره، فراتر از یک گذرگاه مواصلاتی، در نقش یک «رابط تمدنی» میان اقتصاد سنتی ایران و بازارهای جهانی عمل کرده و این امر موجب بازتولید هویت آن در قالب یک کلان‌شهر تجاری و کانونِ تعاملات بین‌المللی شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که موقعیت راهبردی همدان در تقاطع کریدورهای ارتباطی، این شهر را به معبر اصلی تجارت با اروپا و عثمانی تبدیل کرده بود. این پویایی اقتصادی نه‌تنها در ساختار کالبدی بازار، بلکه در قالب ارزش‌های تمدنی همچون دیپلماسی تجاری، زیستِ چند فرهنگی و پیوند با شبکه‌های مدرن جهانی تبلوریافته است؛ لایه‌هایی از تاریخ شهری که در منابع رسمی و درباری کمتر بازتاب یافته‌اند.