تحلیل گفتمان بازآفرینی شهری و حفظ ارزش‌های تمدنی: مطالعه موردی اسناد طرح‌های توسعه و نوسازی بافت تاریخی همدان

شهرهای تاریخی ایران از جمله همدان در معرض تنشی پایدار میان دو منطق برنامه‌ریزی قرار دارند: منطق نوگرایانه توسعه شهری که بر بهره‌وری اقتصادی و کارکردگرایی تاکید دارد و منطق حفاظت تمدنی که بر اصالت مکانی و تداوم تاریخی پافشاری می‌کند. این پژوهش با به‌کارگیری چارچوب نظری جامعه‌شناسی فضای شهری و روش تحلیل گفتمان انتقادی به بررسی این پرسش می‌پردازد که چگونه گفتمان مسلط در اسناد رسمی طرح‌های توسعه شهری همدان مفهوم «ارزش تمدنی» را بازتعریف کرده و این بازتعریف چه تاثیری بر سرنویسی کالبد و اجتماع بافت تاریخی این شهر گذاشته است. داده‌های تحقیق متشکل از طرح‌های جامع و تفصیلی، مصوبات شورای شهر و گزارش‌های نوسازی با تمرکز بر پروژه‌های شاخص در بافت تاریخی مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که گفتمان برنامه‌ریزی با برجسته‌سازی انگاره‌هایی چون «فرسودگی»، «ناکارآمدی» و «باززنده‌سازی اقتصادی» ارزش تمدنی را عمدتاً در قالب «کالای فرهنگی» و «مزیت رقابتی گردشگری» بازسازی می‌کند. این فرآیند ضمن حاشیه‌رانی ابعاد اجتماعی و زیسته تمدن به دگرگونی معنای اصالت و تعلق مکانی می‌انجامد. نتیجه آنکه برنامه‌ریزی شهری معاصر در همدان بیش از آنکه در خدمت احیای تمدنی با منطق فرهنگی-اجتماعی باشد در مسیر احیای کالبدی با منطق اقتصادی گام برمی‌دارد. این پژوهش بر ضرورت بازنگری گفتمانی در فرآیندهای برنامه‌ریزی شهری ایران به‌سوی رویکردی دیالکتیک که توسعه و تمدن را در گفت‌وگو با یکدیگر تعریف کند، تاکید می‌ورزد.