گورستانی به روایت گفتمان ها: بازتاب وضعیت زندگی اجتماعی، از فقر تا رفاه

این مطالعه به‌صورت موردی گورستان روستای تپه دیبی در شمال استان همدان را در راستای انعکاس شرایط زندگی مردم طی دو قرن اخیر بررسی می‌کند. با رویکرد تاریخی-تفسیری، پژوهش از اسناد گذشته‌نگر (کتیبه‌ها) و داده‌های میدانی شامل مشاهده، تصاویر مستند، یادداشت‌های میدانی و مصاحبه‌ها استفاده می‌نماید. جامعه پژوهش شامل تمامی سنگ‌قبرها و محوطه‌های تدفین است که به سه دوره زمانی مربوط می‌شود: شرق گورستان (1164–1284)، مرکز گورستان (1285–1340) و غرب گورستان (1341–1403). تحلیل در دو سطح انجام می گیرد: کمی-توصیفی برای ویژگی‌های قابل اندازه‌گیری و کیفی-تفسیری برای گفتمان‌های موجود در کتیبه‌ها، تصاویر و نقوش. کتیبه‌ها پس از تبدیل به متن با رویکرد تحلیل گفتمان کاویده شدند تا گفتمان غالب هر دوره و جایگاه گورستان در بازتولید هویت خانوادگی و باورهای دینی روشن گردد. فرایند کدگذاری به مراحل بازگشایی داده‌ها، استخراج مقولات محوری و رسیدن به نظریه هسته‌ای منتهی شد: گورستان به عنوان فضای تولید/بازتولید اخلاقی-اجتماعی است که با باورهای دینی و نمادهای مادی/ادبی به بازتولید هویت‌های خانوادگی و حافظه جمعی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که در این فضا دو محور اصلی هویت خانواده و تسلّا بصورت ثابت بازنمایی می شود. در دوره‌های رفاه و ثبات، گورستان با کارکردهای فراتر از دفن - نمایش افتخارهای خانوادگی و انتقال سوگواری به نسل‌های آینده-تاکید بیشتری دارد؛ در شرایط بی‌ثباتی و فقر، کارکرد دفن غالب می‌شود و بازنمایی‌های هویتی خانواده و افتخارات آن کاهش می‌یابد و حافظه جمعی به میزان بیشتری دچار فراموشی می‌شود. نتیجه‌گیری تاکید می‌کند که گورستان، به نحوی اساسی، یک متن اجتماعی-فضایی است که با تغییرات اجتماعی-اقتصادی، حافظه جمعی جامعه را بازتولید می‌کند و به عنوان میدانی برای بازنمایی تفاوت‌های دوره‌ای و بیان پیوستگی یا گسست نسل‌ها عمل می‌کند.