بازآفرینی هویت شهری همدان: نقش حافظه آیینی در ساخت تصویر تمدنی شهر

این پژوهش با رویکردی نوین و تلفیقی، به بازآفرینی شهر همدان بر مبنای اصول شهرسازی تمدنی می‌پردازد. شهر همدان، به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین شهرهای جهان و پایتخت تمدن ماد، دارای لایه‌های عمیق تاریخی، فرهنگی، آیینی و معنوی است که در ساختار فضایی معاصر آن به‌طور سیستماتیک نادیده گرفته شده‌اند. پژوهش حاضر با هدف پاسخ به این پرسش اساسی انجام شده است: «چگونه می‌توان حافظۀ آیینی و ارزش‌های تمدنی همدان را در بازآفرینی ساختار فضایی معاصر شهر بازتاب داد؟» برای دستیابی به این هدف، از روش ترکیبی (mixed methods) استفاده شده است .یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ساختار فضایی معاصر همدان دچار «گسست تمدنی» است؛ یعنی فاصلۀ عمیقی بین لایه‌های فرهنگی-آیینی و ساختار فیزیکی شهر وجود دارد. بر این اساس، مدل نظری «شهرسازی تمدنی» با سه محور اصلی پایداری معنایی، انسجام فضایی-فرهنگی و مشارکت هویت‌ساز جمعی توسعه داده شده است. این مدل، نخستین بار در این پژوهش، حافظۀ آیینی را نه‌به‌عنوان بخشی فرعی، بلکه به‌عنوان عامل سازندۀ ساختار فضایی معرفی می‌کند. همچنین، پژوهش حاضر با نقد رویکردهای مدرنیستی و نئولیبرالی در برنامه‌ریزی شهری، چارچوبی انتقادی-کاربردی برای بازآفرینی شهرهای تاریخی ایران ارائه می‌دهد. در نهایت، سناریوهای طراحی‌محور برای بازآفرینی سه گرۀ کلیدی شهر (میدان قدس، بافت تاریخی جنوب‌شرقی و دامنۀ کوه الوند) ارائه شده است که می‌تواند الگویی برای شهرهای مشابه باشد.