بررسی تاثیر خشکسالی‌های مکرر و تغییرات اقلیمی بر تشدید فرسایش بستر رودخانه‌ها در مناطق نیمه‌خشک: مطالعه موردی رودخانه مارون

رودخانه‌ها در مناطق نیمه‌خشک، به‌ویژه در شرایط اقلیمی متغیر و تحت تاثیر خشکسالی‌های مکرر، با چالش‌های متعددی مواجه هستند که از جمله مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به تشدید فرسایش بستر و ناپایداری مورفولوژیکی اشاره کرد. رودخانه مارون، به عنوان یکی از رودخانه‌های مهم جنوب غرب ایران، در دهه‌های اخیر تحت تاثیر هم‌زمان کاهش دبی‌های پایه ناشی از خشکسالی‌های پی‌درپی و تغییرات اقلیمی، دچار تغییرات قابل توجهی در الگوی فرسایش و رسوب‌گذاری شده است. این پژوهش با هدف تحلیل تاثیرات خشکسالی‌های مکرر و تغییرات اقلیمی بر شدت و الگوی فرسایش بستر رودخانه مارون در بازه بین بهبهان تا آغاجاری طراحی و اجرا گردیده است.در این مطالعه، از داده‌های دبی جریان، مقاطع عرضی و مشخصات هیدرولیکی رودخانه در بازه زمانی 1360 تا 1402 استفاده شده و به کمک مدل هیدرودینامیکی دوبعدی hec-ras 2d، رفتار رودخانه در شرایط مختلف شبیه‌سازی شده است. سناریوهای تغییر اقلیم مورد استفاده شامل ssp2-4.5 و ssp5-8.5 بوده و اثرات افزایش دما و تغییر الگوی بارش بر پارامترهای کلیدی جریان مانند سرعت، تنش برشی و عمق جریان در بازه مطالعاتی تحلیل شده است. نتایج نشان می‌دهد که در سناریوی ssp5-8.5، تنش برشی اوج در مقاطع بحرانی تا 38 درصد افزایش یافته و در برخی نقاط از آستانه بحرانی حرکت رسوبات بستر فراتر رفته است. همچنین، تحلیل‌ها حاکی از آن است که خشکسالی‌های مکرر منجر به کاهش مقاومت کرانه‌ها، ایجاد ترک‌های سطحی، از بین رفتن پوشش گیاهی و تشدید فرسایش در هنگام وقوع سیلاب‌های ناگهانی شده است.این پژوهش بر ضرورت بازنگری در طراحی سازه‌های حفاظتی، بهبود مدیریت سیلاب‌ها و برنامه‌ریزی مبتنی بر سناریوهای اقلیمی تاکید دارد و چارچوبی برای شناسایی نقاط پرخطر و اولویت‌بندی اقدامات حفاظتی ارائه می‌کند. یافته‌های این مطالعه می‌تواند به عنوان الگویی برای مدیریت پایدار رودخانه‌ها در مناطق نیمه‌خشک و تحت تاثیر تنش‌های اقلیمی مورد استفاده قرار گیرد.