تحلیل تاثیر تغییرات اقلیمی بر رژیم هیدرولوژیکی رودخانه‌های مرزی ایران و تدوین مدل پیشنهادی حکمرانی انعطاف‌پذیر آب

تغییرات اقلیمی به عنوان یکی از چالش‌های اساسی قرن بیست و یکم، تاثیرات عمیق و پیچیده‌ای بر منابع آب، به‌ویژه در حوضه‌های آبریز مشترک و رودخانه‌های مرزی میان کشورها ایجاد کرده است. ایران به عنوان کشوری واقع در منطقه خشک و نیمه‌خشک غرب آسیا، با رودخانه‌های مرزی متعددی همچون هیرمند، اترک، ارس و اروند مواجه است که هر یک از اهمیت ویژه‌ای در تامین آب شرب، کشاورزی، محیط‌زیست و توسعه اقتصادی برخوردارند. با این حال، تغییرات الگوهای بارندگی، افزایش دما، کاهش ذخایر برفی و افزایش شدت رخدادهای حدی مانند خشکسالی و سیلاب، منجر به ناپایداری در رژیم هیدرولوژیکی این رودخانه‌ها شده است. در این پژوهش، با استفاده از داده‌های اقلیمی و هیدرولوژیکی ایستگاهی و ماهواره‌ای (شامل داده‌های دما، بارش، رواناب و دبی) و بهره‌گیری از مدل‌های اقلیمی cmip6 و سناریوهای rcp و ssp، روند تغییرات پارامترهای کلیدی حوضه‌های آبریز مرزی ایران در بازه 2020 تا 2050 مورد تحلیل و ارزیابی قرار گرفت. نتایج نشان داد که در اکثر سناریوها، کاهش میانگین دبی سالانه رودخانه‌ها بین 15 تا 45 درصد، کاهش متوسط بارش سالانه بین 10 تا 30 درصد و افزایش دمای میانگین سالانه بین 1.5 تا 3.2 درجه سانتی‌گراد پیش‌بینی می‌شود. این تغییرات به‌طور مستقیم بر توافقات بین‌المللی موجود، بهره‌برداری از منابع مشترک و امنیت آبی کشور تاثیرگذار خواهد بود و لزوم بازنگری در ساختار حکمرانی آب در این مناطق را نشان می‌دهد.در بخش دوم پژوهش، با مرور ادبیات حکمرانی آب در مناطق مشابه جهان، تحلیل تطبیقی سیاست‌های موجود و مصاحبه با خبرگان حوزه آب، یک مدل حکمرانی انعطاف‌پذیر برای مدیریت رودخانه‌های مرزی ایران طراحی شد. این مدل شامل اجزایی مانند پایش داده ‌محور، سیستم هشدار سیلاب و خشکسالی، ساز وکارهای مشارکت محلی و منطقه‌ای، و طراحی توافقات قابل تطبیق در شرایط تغییر اقلیم است. یافته‌های این پژوهش می‌تواند به‌عنوان مبنایی علمی برای تصمیم‌گیری سیاست‌گذاران و مدیران منابع آب کشور و در راستای تحقق حکمرانی پایدار و مدیریت منصفانه منابع آب مشترک در دوران تغییر اقلیم مورد استفاده قرار گیرد.