ارزیابی روندها و اقدامات در حوزه حکمرانی رود ارس (منابع آب مشترک)

رود ارس یکی از مهم‌ ترین منابع آب سطحی و مرزی شمال ‌غرب ایران است که نقش حیاتی در تامین آب آشامیدنی و کشاورزی، انرژی، امنیت زیست ‌محیطی، حفظ اکوسیستم‌های منطقه و همچنین روابط دیپلماتیک میان کشورهای حوضه (ایران، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و ترکیه) ایفا می‌کند. این رود به دلیل ماهیت مرزی و جریان منابع آب مشترک، مدیریت آن نیازمند همکاری‌ های فرامرزی و حکمرانی موثر، دقیق و هماهنگ است. تغییرات اقلیمی، خشکسالی‌های پی‌درپی، بهره‌برداری بیش از حد در بالادست و آلودگی‌های ناشی از پساب‌های صنعتی و معادن، چالش‌های جدی در مدیریت منابع آب ایجاد کرده است. هدف این پژوهش تحلیل روندها، اقدامات حکمرانی در حوزه رود ارس با تاکید بر چارچوب ‌های نهادی، قانونی و مشارکتی و چالش ‌های موجود در حکمرانی رود ارس و ارائه راهکارهایی برای بهبود مدیریت منابع آب مشترک است. روش تحقیق مبتنی بر بررسی اسناد رسمی، معاهدات دوجانبه، گزارش‌های وزارت نیرو، تحلیل داده‌های و بررسی سیاست‌ها و توافقات بین‌المللی می‌باشد. یافته‌ها نشان می‌دهد که با وجود کمیسیون‌های مشترک و توافقات دو جانبه، ضعف در هماهنگی چند جانبه، نبود چارچوب حقوقی جامع و ناکارآمدی نظام پایش و محدودیت در شفافیت و پاسخگویی نهادی موجب کاهش اثربخشی حکمرانی منابع آب شده است. از سوی دیگر، شکل ‌گیری رویکرد های جدیدی همچون «دیپلماسی آب»، استفاده از فناوری ‌های سنجش از دور و تمایل کشورها به همکاری ‌های علمی، فرصت‌های نوینی برای بهبود حکمرانی رود ارس فراهم کرده است. پیشنهاد می‌شود با ایجاد سازوکارهای مشترک مانند معاهده چند جانبه، توسعه فناوری‌های نوین برای پایش مشترک وضعیت آب و کیفیت، تقویت دیپلماسی آب، مشارکت جوامع محلی و تدوین چارچوب ‌های حقوقی مدرن با محوریت حکمرانی پایدار و شفافیت بین ‌المللی حکمرانی رود بهبود یابد.