حکمرانی مشارکتی و نقش تشکل‌های کشاورزی در مدیریت پایدار منابع آب زیرزمینی: مطالعه موردی شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی

بحران منابع آب زیرزمینی در ایران، به‌ویژه در استان خراسان رضوی، به یکی از چالش‌های جدی زیست‌محیطی و اقتصادی بدل شده است. برداشت‌های بی‌رویه، کاهش بارندگی و فشار بر منابع آبی نشان داده که مدیریت متمرکز دولتی به تنهایی کارآمد نیست. در چنین شرایطی، حکمرانی مشارکتی و چندسطحی با حضور فعال ذی‌نفعان محلی و تشکل‌های کشاورزی ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است. خراسان رضوی طی دو دهه اخیر از استان‌های پیشگام کشور در این زمینه بوده و از سال 1396 با انعقاد نخستین توافق‌نامه میان شرکت آب منطقه‌ای و تشکل‌های کشاورزی، فصل جدیدی از تعامل دولت و بهره‌برداران آغاز شد. تاکنون 36 توافق‌نامه در 34 محدوده بحرانی استان بدون تحمیل هزینه به شرکت منعقد شده است. نتایج نشان می‌دهد انسداد بیش از 10530 حلقه چاه غیرمجاز (صرفه‌جویی 217 میلیون مترمکعب)، جلوگیری از اضافه‌برداشت چاه‌های مجاز (590 میلیون مترمکعب)، اجرای خاموشی چاه‌ها و برگزاری 243 جلسه با تصویب 1138 مصوبه، بدون بروز تنش اجتماعی تحقق یافته است. همچنین تعداد تشکیل پرونده شکایتی در مراجع قضایی به حدود یک‌سوم کاهش یافته است. افزون بر این، نصب کنتورهای هوشمند، راه‌اندازی بازار آب، رفع تخلفات آبی و یکپارچه‌سازی اراضی از دستاوردهای شاخص بوده است. این تجربه نشان می‌دهد حکمرانی مشارکتی با اتکا به تشکل‌های محلی و عدالت فرایندی، ضمن ارتقای سرمایه اجتماعی و رضایت بهره‌برداران، الگویی پایدار و قابل تعمیم برای مدیریت منابع آب محسوب می‌شود.