از مدیریت تا حکمرانی: گذار نهادی در نظام سیاست‌گذاری آب ایران در چارچوب نظریه حکمرانی عمومی نوین

این مقاله با بهره‌گیری از چارچوب نظری «حکمرانی عمومی نوین» به واکاوی گذار نهادی از پارادایم مدیریت سنتی به حکمرانی کارآمد در عرصه سیاست‌گذاری منابع آب ایران می‌پردازد. بحران فزاینده آب در ایران که خود را در قالب شکاف عمیق بین عرضه و تقاضا، تخلیه مخازن زیرزمینی، کاهش کیفیت منابع و تنش‌های اجتماعی-زیست‌محیطی نشان می‌دهد، حاکی از ناکارآمدی ساختارهای کنونی مدیریت است. رویکردهای متمرکز و فنی-مهندسی صرف که بر نظام برنامه‌ریزی آبی کشور حاکم بوده، از انعطاف لازم برای تطبیق با پیچیدگی‌های ذاتی این عرصه و ادغام ابعاد گوناگون اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی برخوردار نبوده‌اند. در این راستا، نظریه حکمرانی عمومی نوین با تاکید بر مفاهیمی چون شبکه‌سازی، تمرکززدایی، مشارکت ذی‌نفعان، شفافیت و پاسخگویی، الگویی بدیل برای گذار از وضعیت موجود ارائه می‌کند.هدف اصلی این پژوهش، تحلیل موانع و الزامات نهادی این گذار در بستر خاص ایران است. پرسش محوری آن است که چگونه می‌توان با تکیه بر اصول حکمرانی عمومی نوین، چارچوب نهادی سیاست‌گذاری آب را به سوی نظامی یکپارچه، چندسطحه و مشارکت‌پذیر سوق داد. برای پاسخ به این پرسش، از روش تحقیق کیفی و با طراحی یک مطالعه موردی تفسیری استفاده شده است. داده‌های مورد نیاز از طریق بررسی اسناد بالادستی، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با کارشناسان ارشد و سیاست‌گذاران کلیدی این عرصه و نیز تحلیل محتوای کیفی سخنرانی‌های تخصصی در نهمین کنفرانس ملی مدیریت منابع آب ایران گردآوری شده‌اند.یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که گذار موفق مستلزم تحول در سه ساحت کلیدی است: نخست، در ساحت قوانین و ساختارها که نیازمند بازتعریف نقش دولت از تصدی‌گری مستقیم به تسهیل‌گری و نهادسازی برای تقویت کنش جمعی است. دوم، در ساحت نهادهای شبکه‌ای که ایجاد یا تقنین نهادهای بین‌بخشی و حوزه‌ای برای هماهنگی میان ذی‌نفعان متعدد (کشاورزی، صنعت، محیط‌زیست و شرب) را ایجاب می‌کند. سوم، در ساحت ظرفیت‌های اجتماعی که بر ضرورت تقویت سرمایه اجتماعی، آگاهی‌بخشی و توانمندسازی تشکل‌های مردمی و بهره‌برداران محلی تاکید دارد.در مجموع، این مقاله استدلال می‌کند که حل بنیادین بحران آب در ایران نه در مهندسی هر چه بیشتر منابع، که در مهندسی مجدد نهادهای حاکم بر آن نهفته است. گذار به حکمرانی عمومی نوین آب، یک انتخاب نیست بلکه یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر برای نیل به توسعه پایدار و امنیت آبی کشور محسوب می‌شود. این پژوهش با ارائه تحلیلی چندبعدی از این گذار نهادی، چارچوب مفهومی و راهبردهای عملی برای سیاست‌گذاران و محققان این حوزه فراهم می‌آورد.