مطالعه تطبیقی ساختار فیزیکی و آموزشی کتاب‌های درسی ریاضی پایه ششم ایران و ژاپن

کتاب‌های درسی به عنوان قلب برنامه درسی، نقش تعیین‌کننده‌ای در کیفیت آموزش ریاضی دارند. با توجه به عملکرد متمایز دانش‌آموزان ژاپنی در مطالعات بین‌المللی، مقایسه تطبیقی کتاب‌های درسی این کشور با ایران می‌تواند زمینه‌ساز بهبود برنامه‌ریزی درسی باشد. هدف این پژوهش، بررسی و مقایسه ساختار فیزیکی و روند ارائه مطالب در کتاب‌های ریاضی پایه ششم ایران و ژاپن است. این پژوهش با رویکرد تطبیقی و بر اساس مدل چهارمرحله‌ای «جورج بردی» (توصیف، تفسیر، همجواری و مقایسه) انجام شده است. جامعه آماری، کتاب‌های درسی ریاضی پایه ششم ایران (چاپ 1403) و ژاپن (مجموعه tokyo shoseki) بودند. داده‌ها با استفاده از چک‌لیست محقق‌ساخته که روایی آن توسط متخصصان تایید شد، گردآوری و تحلیل شدند. یافته‌ها نشان‌دهنده تفاوت‌های چشمگیر در دو کتاب است. کتاب ژاپنی (236 صفحه) با طراحی مینیمال، استفاده هدفمند از فضای سفید و تصاویر واقعی، به دنبال کاهش بار شناختی است. در مقابل، کتاب ایرانی (152 صفحه) با رنگ‌های شاد و تصاویر کارتونی، فضایی پرهیاهوتر دارد. از نظر روند آموزشی، کتاب ژاپن با مسئله‌محوری و فعالیت‌های گروهی اکتشافی شروع می‌شود، در حالی که کتاب ایران با فعالیت‌های انگیزشی و آموزش مستقیم پیش می‌رود. کتاب ژاپن بر توضیح شفاهی فرآیند حل مسئله تاکید دارد، اما کتاب ایران بر حل تمرین‌های تثبیتی متمرکز است. به نظر می‌رسد رویکرد مسئله‌محور، مشارکتی و اکتشافی کتاب ژاپن، در مقایسه با رویکرد آموزش مستقیم و معلم‌محور کتاب ایران، زمینه‌ساز پرورش عمیق‌تر مفاهیم ریاضی و تقویت مهارت‌های تفکر سطح بالا است. الگوبرداری از عناصر کلیدی طراحی آموزشی کتاب ژاپن، با درنظرگرفتن اقتضائات فرهنگی ایران، می‌تواند به غنای کتاب‌های درسی ریاضی کشور کمک شایانی کند.