مروری نظام‌مند بر مدل‌های نوین کسب‌وکار و تجاری‌سازی مبتنی بر هوش مصنوعی

هوش مصنوعی به‌عنوان یکی از فناوری‌های تحول‌آفرین، تاثیر گسترده‌ای بر بازآفرینی و تکامل مدل‌های کسب‌وکار در صنایع مختلف داشته است. هدف این پژوهش مروری، تحلیل نظام‌مند ادبیات داخلی و خارجی به‌منظور شناسایی نقش‌ها، پیامدها و چالش‌های هوش مصنوعی در فرآیند طراحی و تجاری‌سازی مدل‌های نوین کسب‌وکار است. نتایج مرور نشان می‌دهد که توانمندی‌های فناورانه شامل کیفیت داده‌ها، الگوریتم‌های پیشرفته و زیرساخت‌های محاسباتی، بنیان اصلی شکل‌گیری مدل‌های کسب‌وکار مبتنی بر هوش مصنوعی محسوب می‌شوند. این مدل‌ها عمدتاً در سه محور داده‌محوری، خدمات هوشمند و پلتفرمی سازمان‌دهی شده و با بهبود تجربه مشتری، ارتقای بهره‌وری و توسعه اکوسیستم‌های دیجیتال، زمینه تجاری‌سازی موفق را فراهم می‌آورند. پیامدهای به‌کارگیری هوش مصنوعی شامل خلق ارزش اقتصادی و اجتماعی، دستیابی به مزیت رقابتی پایدار و توسعه بازارهای جدید است. با این حال، چالش‌هایی همچون عدم شفافیت الگوریتم‌ها، مسائل اعتمادپذیری، ملاحظات اخلاقی و الزامات قانونی از موانع اصلی پذیرش و مقیاس‌پذیری این فناوری محسوب می‌شوند. افزون بر این، عوامل نهادی و محیطی نظیر سیاست‌گذاری کلان، حمایت مالی و اعتماد کاربران، نقش تعدیل‌کننده مهمی در مسیر موفقیت تجاری‌سازی ایفا می‌کنند. جمع‌بندی یافته‌ها نشان می‌دهد که بهره‌برداری اثربخش از هوش مصنوعی مستلزم یکپارچگی سه بعد فناورانه، مدیریتی و نهادی است. مرور ادبیات همچنین شکاف‌های پژوهشی مهمی را آشکار ساخت؛ از جمله تمرکز محدود بر صنایع تولیدی، فقدان رویکردهای جامع میان‌رشته‌ای و کمبود مطالعات تجربی بلندمدت. این نتایج می‌تواند مبنایی برای توسعه چارچوب‌های تحلیلی پیشرفته و تدوین سیاست‌های حمایتی در راستای تسهیل تجاری‌سازی و خلق ارزش پایدار مبتنی بر هوش مصنوعی فراهم آورد.

artificial intelligence as a transformative technology: systematic review of its roles, impacts, and challenges in business model innovation and commercialization

artificial intelligence (ai), as a transformative technology, has profoundly influenced the reinvention and evolution of business models across various industries. this review systematically analyzes the domestic and international literature to identify the roles, impacts, and challenges of ai in the design and commercialization of novel business models. the findings indicate that technological capabilities—including data quality, advanced algorithms, and computational infrastructure—form the foundational basis for ai-driven business models. these models primarily operate along three dimensions: data-centricity, intelligent services, and platform-based structures, enhancing customer experience, improving productivity, and fostering digital ecosystem development, thereby facilitating successful commercialization. the implications of ai adoption include the creation of economic and social value, sustainable competitive advantage, and the expansion of new markets. however, challenges such as algorithmic opacity, trustworthiness issues, ethical considerations, and regulatory requirements remain key barriers to adoption and scalability. moreover, institutional and environmental factors, such as macro-level policy, financial support, and user trust, play a moderating role in commercialization success. overall, effective utilization of ai necessitates the integration of technological, managerial, and institutional dimensions. the review also highlights research gaps, including limited focus on manufacturing industries, scarcity of comprehensive interdisciplinary approaches, and a lack of long-term empirical studies. these findings can provide a foundation for developing advanced analytical frameworks and formulating supportive policies to facilitate ai-based commercialization and sustainable value creation.