طراحی و اجرای فعالیت‌های آموزش پژوهش‌محور در پژوهش‌سراهای ایران: مطالعه‌ای کیفی

در عصر حاضر، با گسترش سریع علم و فناوری و نقش فزاینده­ی هوش مصنوعی در تسهیل دسترسی به دانش و حل مسائل پیچیده، روش‌های سنتی تدریس پاسخگوی نیازهای آموزشی نیستند. امروزه رویکردهای آموزشی مورد نیاز است که فراتر از انتقال اطلاعات عمل کرده و به پرورش دانش‌آموزانی پرسشگر، منتقد و خلاق بپردازند؛ دانش‌آموزانی که بتوانند آموخته‌های خود را در زندگی واقعی به کار گرفته و در حل مسائل دنیای واقعی مشارکت کنند. یکی از رویکردهای موثر در این زمینه، آموزش پژوهش‌محور است. پژوهش حاضر برای نخستین بار مدل اجرای آموزش پژوهش‌محور در پژوهش‌سراهای دانش‌آموزی ایران را تبیین می‌کند. همچنین، با توجه به محدودیت‌های اجرایی و انگیزشی کلاس‌های فیزیک در مدارس، پیشنهاد می‌شود که این الگو از طریق بازدیدهای علمی و کارگاه‌های عملی در پژوهش‌سراها اجرایی شود. روش پژوهشی حاضر بر دو رویکرد مکمل استوار است: مرور نظام‌مند ادبیات برای تحلیل مبانی نظری و تجربی آموزش پژوهش‌محور، و نیز مشاهدات میدانی کیفی در پژوهش‌سرای دانش‌آموزی استاد طاهر شهرضا با مشارکت بیش از 2300 دانش‌آموز. یافته‌ها نشان داد که اجرای این الگو موجب افزایش انگیزه­ی درونی، مشارکت فعال، درگیری شناختی و بهبود کیفیت یادگیری شده و دانش‌آموزان را از دریافت‌کنندگان منفعل محتوا به کاوشگران و سازندگان معنا تبدیل می‌کند. با توجه به ماهیت کیفی پژوهش، امکان سنجش کمی مولفه‌های شناختی و نگرشی فراهم نبود و پژوهش‌های آینده می‌توانند این مولفه‌ها را با ابزارهای معتبر کمی بررسی کنند.

design and implementation of inquiry-based learning activities in student research centers in iran: a qualitative studys

in the present era, with the rapid expansion of science and technology and the increasing role of artificial intelligence in facilitating access to knowledge and solving complex problems, traditional teaching methods are no longer sufficient to meet educational needs. educational approaches are now required that go beyond the mere transmission of information and foster students who are inquisitive, critical, and creative—students capable of applying their learning in real-life situations and contributing to the resolution of real-world problems. one effective approach in this regard is inquiry-based education. this study presents, for the first time, a model for implementing inquiry-based education in student science centers in iran. considering the practical and motivational constraints of physics classes in schools, it is suggested that this model be implemented through scientific visits and hands-on workshops in these centers. the research methodology relies on two complementary approaches: a systematic literature review to analyze the theoretical and empirical foundations of inquiry-based education, and qualitative field observations at the ostad taher student science center in shahreza, involving over 2,300 students. the findings indicate that implementing this model increased intrinsic motivation, active participation, cognitive engagement, and the quality of learning, enabling students to become active explorers and meaning-makers rather than passive recipients of content. given the qualitative nature of this study, it was not possible to quantitatively measure cognitive and attitudinal components, and future research could examine these components using validated quantitative instruments.