تحلیل محتوای کتاب درسی فیزیک پایه‌ی دوازدهم رشته‌ی ریاضی و فیزیک بر مبنای الگوی آموزش خلاقیت پلسک

کتاب‌های درسی به‌عنوان اصلی‌ترین رسانه آموزشی، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری تجربیات یادگیری و پرورش قابلیت‌های ذهنی دانش‌آموزان ایفا می‌کنند. این پژوهش با هدف تحلیل میزان توجّه به مولّفه‌های خلاقیت در کتاب فیزیک پایه دوازدهم رشته ریاضی-فیزیک (چاپ 1403) بر اساس الگوی سه‌بعدی پلسک (شامل اصول: توجّه، گریز و تحرّک) انجام شد. این مطالعه به روش ترکیبی (تحلیل محتوای کمی و پیمایش کیفی) اجرا گردید. داده‌ها از طریق دو ابزار جمع‌آوری شد: «فرمول ضریب درگیری ویلیام رومی» برای سنجش فعّالیت‌پذیری محتوا، «چک‌لیست محقق‌ساخته استاندارد شده بر اساس اصول پلسک»؛ یافته‌های کمّی نشان داد که ضریب درگیری برای متن کتاب (51/0) و تصاویر (14/0) در محدوده غیرفعال قرار دارد، در حالی که این ضریب برای تمرین‌های پایان فصل (89/6) بسیار فعال ارزیابی شد. همچنین، میزان توجّه به اصول پلسک در بخش‌های مختلف کتاب نامتوازن بود؛ به‌گونه‌ای که اصل «توجّه» در تصاویر (79٪) بیش‌ترین و اصل «تحرّک» در تصاویر (0٪) و تمرین‌ها (5٪) کم‌ترین سهم را داشت. در نتیجه، می‌توان گفت کتاب فیزیک دوازدهم برای ایفای نقش موثر در پرورش خلاقیت، نیازمند بازنگری اساسی در ساختار، محتوا و طراحی آموزشی است.

content analysis of the twelfth-grade physics textbook in the field of mathematics and physics, according to plesk's model of creativity education

textbooks, as primary educational media, play a crucial role in shaping learning experiences and developing students’ cognitive abilities. this study examined the extent to which creativity components are addressed in the 12th-grade physics textbook for the mathematics–physics major (2024 edition), using plesk’s three-dimensional model (attention, escape, and movement). a mixed-methods approach was applied, combining quantitative content analysis with a qualitative survey. data were collected using two tools: rumi’s engagement coefficient to measure the activity level of the content, and a researcher-made checklist based on plesk’s principles. findings showed that the engagement coefficient of the textbook text (0.51) and images (0.14) fell within the inactive range, while the exercises (6.89) were highly active. the distribution of plesk’s principles across textbook sections was also unbalanced; “attention” appeared most frequently in images (79%), whereas “movement” had the lowest presence in images (0%) and exercises (5%). overall, the results suggest that the 12th-grade physics textbook requires substantial revision in structure, content, and instructional design to better support the development of students’ creativity.