انقلاب کوپرنیکی به مثابه یک گذار پارادایمی: تحلیل تاریخی-فلسفی و کاربست‌های آن در آموزش علوم دوره متوسطه

انقلاب کوپرنیکی یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های گذار پارادایمی در تاریخ علم است که با کنار گذاشته شدن نظام زمین‌مرکزی بطلمیوسی و استقرار مدل خورشیدمرکزی، ساختار تبیینی نجوم و مبانی معرفت‌شناختی آن را دگرگون ساخت. این پژوهش با رویکرد تحلیل تاریخی–فلسفی، به بررسی زمینه‌های شکل‌گیری این تحول، ناهنجاری‌های رصدی و هندسی مدل بطلمیوسی، و نقش مفروضات فلسفی در تقویت یا تضعیف دو پارادایم رقیب می‌پردازد. تحلیل انجام‌شده نشان می‌دهد که انقلاب کوپرنیکی نتیجه اصلاح تدریجی نبود، بلکه حاصل تغییر بنیادین در پیش‌فرض‌ها درباره جایگاه زمین، ماهیت حرکت اجرام آسمانی و شیوه تبیین علمی بود؛ تغییری که مسیر شکل‌گیری نجوم مدرن را از کپلر و گالیله تا نیوتن هموار ساخت. از منظر آموزشی، این رویداد نمونه‌ای ارزشمند برای تقویت درک دانش‌آموزان از ماهیت علم، نقش شواهد تجربی، و پویایی تحول نظریه‌ها به شمار می‌آید. به‌کارگیری مطالعه موردی انقلاب کوپرنیکی در تدریس مفاهیم نجومی دوره متوسطه می‌تواند با ایجاد تعارض شناختی، مقایسه مدل‌های علمی و تحلیل شواهد، موجب تعمیق یادگیری، تقویت تفکر انتقادی و افزایش مشارکت فعال دانش‌آموزان شود. یافته‌های پژوهش بیانگر آن است که ادغام تاریخ علم در آموزش، به‌ویژه با محوریت انقلاب کوپرنیکی، رویکردی موثر برای ارتقای سواد علمی و تربیت اندیشه تحلیلی در فراگیران است.

the copernican revolution as a paradigm shift: a historical–philosophical analysis and its implications for science education in secondary schools

the copernican revolution represents one of the most profound paradigm shifts in the history of science, marking the transition from the long-standing ptolemaic geocentric system to the heliocentric model proposed by nicolaus copernicus. this study employs a historical, philosophical analytical approach to examine the accumulation of observational and geometric anomalies within the ptolemaic paradigm, the philosophical presuppositions that supported the geocentric worldview, and the conceptual foundations that enabled the emergence of the copernican model. the findings indicate that this revolution was not a gradual refinement of existing theories, but a fundamental reconfiguration of assumptions regarding celestial motion, the status of the earth, and the nature of scientific explanation. from an educational perspective, the copernican revolution provides a powerful case for teaching the nature of science (nos), conceptual change, and the dynamics of scientific theory development. integrating this historical case into secondary-school science instruction can enhance students’ conceptual understanding of astronomical phenomena, foster critical thinking through the comparison of competing scientific models, and deepen their appreciation of science as a dynamic, evidence-based, and human enterprise. overall, the study highlights the value of historical case studies, particularly paradigm shifts, in promoting scientific literacy and cultivating reflective, analytical learners.