کارکرد از دست‌ رفته‌ی تاریخ علم در آموزش فیزیک: تحلیلی بر ساختار کتاب‌های درسی فیزیک

در آموزش فیزیک، تاریخ علم می‌تواند فرایند شکل‌گیری دانش و مسیر تحول مفاهیم علمی را به دانش‌آموزان نشان دهد و درک عمیق‌تر از ماهیت علم، تفکر انتقادی و فهم مفهومی را تقویت کند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل جایگاه تاریخ علم در کتاب‌های درسی فیزیک ایران و بررسی کارکرد آموزشی آن، با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و چارچوب مفهومی متیوس انجام شد. جامعه پژوهش شامل کتاب‌های درسی فیزیک دوره دوم متوسطه بود و واحد تحلیل، بخش‌های دارای محتوای تاریخی متون کتاب‌ها بود. یافته‌ها نشان داد که تاریخ علم در این کتاب‌ها حضور محدود، نمادین و عمدتاً در قالب زندگی‌نامه دانشمندان دارد، در حالی که سیر تحول مفاهیم، زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی علم و رویکردهای آموزشی مرتبط با تاریخ علم تقریباً غایب هستند. این وضعیت موجب شده است دانش‌آموزان علم را به عنوان دانشی ثابت و ایستا بیاموزند و فرصت‌های آموزش مفهومی و تقویت تفکر انتقادی از میان رفته باشد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد بازطراحی محتوای کتاب‌ها، تلفیق روایت‌های تاریخی با مفاهیم علمی و آموزش معلمان، ضروری است.

the lost function of the history of science in physics education: an analysis of the structure of iranian physics textbooks

in physics education, the history of science can illustrate the process of knowledge formation and the development of scientific concepts to students, enhancing their understanding of the nature of science, critical thinking, and conceptual comprehension. this study aimed to analyze the role of the history of science in iranian physics textbooks and examine its educational function, using qualitative content analysis and matthews’ conceptual framework. the study population included high school physics textbooks for the second secondary level, and the unit of analysis was sections of the textbooks containing historical content. the findings revealed that the history of science in these textbooks is limited, symbolic, and primarily presented in the form of scientists’ biographies, while the historical development of concepts, the social and cultural context of science, and educational approaches related to the history of science are almost absent. this situation leads students to perceive science as fixed and static, and the opportunities for conceptual learning and critical thinking are missed. the results suggest that redesigning textbook content, integrating historical narratives with scientific concepts, and teacher training are essential.