چالش‌های حقوق مالکیت فکری در آثار تولیدشده توسط هوش مصنوعی در نظام حقوقی ایران

تحولات پرشتاب فناوری و گسترش کاربرد هوش مصنوعی در تولید آثار هنری، ادبی، موسیقایی و نرم‌افزاری، نظام‌های حقوقی را با چالش‌های تازه‌ای در حوزه مالکیت فکری روبه‌رو ساخته است. در نظام حقوقی ایران که بر محور انسان و اراده آگاهانه او استوار است، قوانین موجود همچون قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان مصوب 1348 و قانون حمایت از پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای مصوب 1379، هیچ تعریفی از آثار تولیدشده توسط هوش مصنوعی ارائه نداده‌اند و به همین سبب، این آثار در خلا حقوقی قرار دارند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل چالش‌های مفهومی، تقنینی و قضایی ناشی از تولیدات هوش مصنوعی در نظام مالکیت فکری ایران، به بررسی تطبیقی میان دیدگاه‌های فقهی و مقررات جاری پرداخته و ابعاد اقتصادی و اخلاقی این پدیده را نیز واکاوی می‌کند. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای است. نتایج نشان می‌دهد که مفهوم پدیدآورنده در حقوق ایران به‌شدت انسان‌محور بوده و آثار فاقد اراده انسانی را پوشش نمی‌دهد. خلا قانونی در این زمینه موجب بروز اختلافات قضایی، بی‌ثباتی در حمایت از نوآوری و کاهش انگیزه سرمایه‌گذاری در صنایع خلاق شده است. در پایان، مقاله پیشنهاد می‌کند که با اصلاح قوانین موجود و تدوین مقررات ویژه برای آثار هوش مصنوعی، می‌توان میان حمایت از فناوری و حفظ خلاقیت انسانی توازن برقرار ساخت.