سیاست جنایی افتراقی در برابر جرایم زیست‌محیطی مبتنی بر داده‌های هوش مصنوعی

تحولات فناورانه در دهه‌های اخیر، مرزهای سنتی حقوق کیفری را دگرگون ساخته و امکان بهره‌گیری از داده‌های هوش مصنوعی در تحلیل و پیش‌بینی جرایم را فراهم کرده است. از میان حوزه‌های مختلف حقوق کیفری، جرایم زیست‌محیطی به‌سبب ماهیت پیچیده، گستره‌ جمعی آسیب و دشواری اثبات، بیش از سایر زمینه‌ها به ابزارهای علمی و داده‌محور نیازمند است. پژوهش حاضر با هدف بررسی ظرفیت‌های هوش مصنوعی در شکل‌دهی به سیاست جنایی افتراقی در مواجهه با جرایم زیست‌محیطی انجام شده است. روش تحقیق، توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای و تحلیل اسنادی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که استفاده از داده‌های هوش مصنوعی در فرآیند جرم‌یابی، پیش‌بینی خطر، پایش محیطی و تصمیم‌گیری قضایی می‌تواند سیاست جنایی را از حالت واکنشی و تنبیهی به سیاستی پیش‌نگر، علمی و عادلانه تبدیل کند. در این چارچوب، الگوریتم‌های یادگیری ماشینی قادرند با تحلیل داده‌های ماهواره‌ای و حسگرهای صنعتی، الگوهای تکرار جرم را شناسایی و منابع نظارتی را به‌صورت هدفمند تخصیص دهند. همچنین، تلفیق داده‌محوری با اصل افتراقی‌سازی در سیاست جنایی، موجب افزایش کارآمدی، دقت و عدالت در واکنش‌های کیفری می‌شود. در عین حال، چالش‌هایی چون مسئولیت حقوقی ناشی از خطای الگوریتم، تهدید حریم خصوصی و خطر سوگیری داده‌ها، ضرورت تدوین چارچوب‌های اخلاقی و نظارتی دقیق را ایجاب می‌کند. در نتیجه، گذار به سیاست جنایی داده‌محور نه‌تنها شرط کارآمدی در مقابله با جرایم زیست‌محیطی است، بلکه می‌تواند مبنای شکل‌گیری عدالت زیست‌محیطی هوشمند در نظام حقوقی ایران قرار گیرد.