کاربست هوش مصنوعی در نظارت بر نهادهای عالی ناظر: بازاندیشی حقوقی در حکمرانی هوشمند و امنیت نهادی جمهوری اسلامی ایران

نهادهای عالی ناظر در جمهوری اسلامی ایران نقشی محوری در حراست از قانون اساسی، صیانت از حقوق عمومی و تحقق شفافیت و حاکمیت قانون ایفا می‌کنند. بااین‌حال، فقدان سازوکارهای نظارتی موثر بر عملکرد خود این نهادها به یکی از چالش‌های بنیادین حکمرانی مطلوب بدل شده است. این مقاله با رویکرد توصیفی-تحلیلی به بررسی چگونگی کاربست هوش مصنوعی در نظارت بر نهادهای عالی ناظر می‌پردازد و به این پرسش می‌پردازد که: بهره‌گیری از فناوری‌های هوش مصنوعی چه آثار حقوقی و نهادی در ارتقای شفافیت، پاسخ‌گویی و کارآمدی حکمرانی دارد؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه ایران با تاسیس سازمان ملی هوش مصنوعی در سال 1403 گام‌های اولیه را برداشته، اما در رتبه‌بندی جهانی آمادگی هوش مصنوعی رتبه 94 از 193 کشور را دارد. پژوهش حاضر بر اساس تحلیل چارچوب‌های نظارتی جهانی، الگوی حکمرانی هوشمندی را پیشنهاد می‌دهد که بر چهار رکن استوار است: ساختار نظارتی مستقل، چارچوب قانونی جامع، زیرساخت‌های فناورانه ایمن، و فرهنگ‌سازی سازمانی. نتایج نشان می‌دهد که کاربست الگوریتم‌های یادگیری ماشین و تحلیل هوشمند می‌تواند با کاهش خطاهای انسانی و تقویت نظام پاسخ‌گویی، زمینه ارتقای اعتماد عمومی و مشروعیت حقوقی را فراهم آورد. در مقابل، فقدان چارچوب‌های حقوقی و اخلاقی متناسب، خطر تضعیف شفافیت و کاهش اعتماد شهروندان را به همراه دارد. گذار از نظارت سنتی به نظارت هوشمند مستلزم هماهنگی بین‌نهادی، اصلاحات ساختاری و بازطراحی جامع سازوکارهای حقوقی در پرتو اصول عدالت اداری و امنیت نهادی است.