کاربرد هوش مصنوعی در حکمرانی داده‌محور و توسعه پایدار اقتصادهای نوظهور: از چالش تا راهکار

در دهه‌ی اخیر، هوش مصنوعی (ai) از یک فناوری محاسباتی به زیرساختی راهبردی برای حکمرانی داده‌محور و تحول پایدار اقتصادی تبدیل شده است. پژوهش حاضر با هدف رفع خلا نظری در پیوند میان زیرساخت داده، سیاست‌گذاری هوشمند، سرمایه انسانی فناورانه و اعتماد نهادی، مدل مفهومی چهاربعدی حکمرانی داده‌محور (four-dimensional data governance model) را توسعه داده و روابط علّی میان این متغیرها را با بهره‌گیری از تحلیل معادلات ساختاری (pls-sem) آزمون کرده است. برای این منظور، داده‌های کمی از شاخص‌های جهانی شامل ai readiness index (oxford insights, 2024)، global innovation index (wipo, 2025)، digital development indicators (world bank, 2025) و ai ethics and governance index (unesco, 2025) گردآوری و برای چهار کشور منتخب هند، برزیل، اندونزی و ایران به‌صورت تطبیقی تحلیل شدند. هم‌زمان، تحلیل محتوای اسناد سیاستی ملی هر کشور با روش کدگذاری مضمون (thematic coding) انجام شد تا یافته‌های کیفی و کمی در یک چارچوب هم‌افزایی ادغام شوند. نتایج مدل‌سازی نشان می‌دهد که: زیرساخت داده اثر مستقیم و معناداری بر کارآمدی سیاست‌گذاری هوشمند دارد (β = 0.67, p < 0.01)؛و حکمرانی هوشمند با میانجی‌گری سرمایه انسانی فناورانه، تاثیر مثبتی بر عملکرد توسعه پایدار اقتصادی دارد (β = 0.58, p < 0.05)؛ همچنین اعتماد نهادی و شفافیت داده‌ای، نقش تعدیل‌گر کلیدی در رابطه میان سیاست‌گذاری و نوآوری فناورانه ایفا می‌کند (β = 0.41, p < 0.01). نتایج تطبیقی کشورها نشان می‌دهد که هند با کسب نمره‌ی بالاتر از میانگین جهانی در سه محور اصلی و شاخص اعتماد داده‌ای، در سطح بلوغ بالای حکمرانی داده‌محور قرار دارد؛ در حالی‌که ایران و اندونزی به دلیل ضعف در شفافیت نهادی و پراکندگی سیاستی، در سطح بلوغ پایین‌تر ارزیابی شدند. برزیل نیز با تمرکز بر سرمایه انسانی و نوآوری کشاورزی، در مرحله‌ی گذار فناورانه قرار دارد. نوآوری این پژوهش در ارائه‌ی مدلی تحلیلی و داده‌محور است که روابط متقابل میان چهار محور کلیدی را به‌صورت کمی و قابل آزمون تبیین می‌کند. این مدل می‌تواند مبنایی برای طراحی استراتژی‌های ملی هوش مصنوعی در اقتصادهای نوظهور باشد و ابزار معتبری برای سنجش آمادگی حکمرانی داده‌محور کشورها فراهم سازد.