مسئولیت مدنی ناشی از نقض حریم خصوصی توسط سامانه‌های هوش مصنوعی در فضای مجازی

تحولات سریع فناوری‌های نوین، به‌ویژه در عرصه هوش مصنوعی، موجب دگرگونی عمیق در شیوه جمع‌آوری، پردازش و تحلیل داده‌های شخصی در فضای مجازی شده است. سامانه‌های هوش مصنوعی با بهره‌گیری از الگوریتم‌های پیچیده و یادگیری خودکار، قادر به استخراج و تحلیل اطلاعات کاربران بدون دخالت مستقیم انسان هستند؛ امری که گاه به نقض حریم خصوصی و ورود زیان‌های مادی و معنوی منجر می‌شود. هدف این پژوهش، بررسی ابعاد حقوقی و مسئولیت مدنی ناشی از چنین نقض‌هایی در نظام حقوقی ایران و مقایسه آن با نظام‌های پیشرفته بین‌المللی است. روش تحقیق، توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر مطالعه منابع کتابخانه‌ای است. در این مقاله، ابتدا مفهوم و مبانی حریم خصوصی در فضای مجازی و ارتباط آن با فناوری‌های هوش مصنوعی تبیین گردیده، سپس ارکان و مبانی تحقق مسئولیت مدنی در قبال نقض داده‌های شخصی مورد تحلیل قرار گرفته است. بررسی تطبیقی نشان می‌دهد که در نظام ایران، قواعد سنتی مسئولیت مدنی برای پاسخ‌گویی به پیچیدگی‌های فناوری‌های خودکار کافی نیست و نیاز به بازنگری و تصویب قوانین اختصاصی احساس می‌شود. در مقابل، نظام‌هایی چون اتحادیه اروپا با تصویب مقررات جامع حمایت از داده‌ها و قانون هوش مصنوعی، سازوکارهای مشخصی برای جبران خسارت و تضمین حقوق کاربران ایجاد کرده‌اند. در نتیجه، لازم است قانون‌گذار ایرانی نیز با الهام از این الگوها، چارچوبی منسجم برای تنظیم مسئولیت مدنی ناشی از نقض حریم خصوصی توسط سامانه‌های هوش مصنوعی تدوین نماید تا ضمن حمایت از نوآوری، از حقوق بنیادین اشخاص نیز صیانت شود.