تحلیل سیاست‌های تقنینی و اجرایی پیشگیری از اقدامات علیه محیط زیست در حقوق ایران

زمینه و هدف: افزایش چالش‌های جدی زیست‌محیطی در ایران، از جمله آلودگی هوا، بحران آب، فرسایش خاک، تخریب جنگل‌ها از یک سو و وجود قوانین نسبتاجامع از سوی دیگر، این پرسش اساسی را ایجاد می‌کند که سیاست‌های تقنینی و اجرایی در پیشگیری از جرائم زیست‌محیطی از چه راهبردی برخوردار است؟روش: این مقاله به شیوه توصیفی- تحلیلی نگارش یافته است.یافته ها و نتایج: بررسی نظام حقوقی ایران در حوزه محیط‌زیست نشان می‌دهد که چارچوب تقنینی نسبتا کاملی برای مقابله با تخریب محیط‌زیست وجود دارد. در سطح کلان، اصل پنجاهم قانون اساسی با اتکاء به مبانی فقهی، محیط‌زیست را به عنوان میراث نسل‌های آینده تحت حمایت قرار داده و رویکردی پیشگیرانه را اساس مقررات‌گذاری قرار داده است.در سطح قوانین عادی، قانون حفاظت و بهسازی محیط‌زیست (1353)با مکانیزم‌هایی مانند ارزیابی اثرات زیست‌محیطی و تعیین مناطق چهارگانه تحت حفاظت، قانون مدیریت پسماند با تاکید بر تفکیک از مبدا و ایجاد سیستم رهگیری پسماندهای ویژه و قانون هوای پاک با الزام به نصب سیستم‌های پایش لحظه‌ای و تعیین مسئولیت مدنی، ابزارهای حقوقی موثری را برای پیشگیری و مقابله با تخلفات زیست‌محیطی فراهم کرده‌اند. در سطح اجرایی نیز آیین‌نامه‌های متعددی مانند آیین‌نامه‌های اجرایی قانون هوای پاک، حفاظت از خاک و پیشگیری و مدیریت پسماند، با تعیین استانداردهای فنی دقیق، بازوی عملیاتی این قوانین محسوب می‌شوند. با وجود این چارچوب نسبتاً جامع، ضعف در ضمانت‌های اجرایی موثر به عنوان مانع اصلی در تحقق کامل اهداف زیست‌محیطی شناسایی شده است. به طور کلی، نتایج حاکی از آن است که علیرغم وجود پتانسیل‌های حقوقی قوی در سطوح مختلف تقنینی، کارآمدی نظام حقوقی محیط‌زیست ایران در گرو تقویت مکانیزم‌های نظارتی و اجرایی است.

analysis of legislative and executive policies for the prevention of acts against the environment in iranian law

background and objective: the increasing environmental challenges in iran, including air pollution, water crisis, soil erosion, and deforestation, alongside the existence of relatively comprehensive laws, raise the fundamental question of what strategies legislative and executive policies adopt to prevent environmental crimes.method: this article is written using a descriptive-analytical approachfindings and conclusions: environmental law in iran indicates that a relatively comprehensive legislative framework exists to address environmental degradation. at the macro level, article 50 of the constitution, drawing on jurisprudential principles, protects the environment as the heritage of future generations and establishes a preventive approach as the basis for regulation. at the level of ordinary laws, the environmental protection and improvement act (1974), through mechanisms such as environmental impact assessments and the designation of four protected areas, the waste management act, emphasizing source separation and establishing a tracking system for hazardous wastes, and the clean air act, requiring real-time monitoring systems and defining civil liability, provide effective legal tools for the prevention and combating of environmental violations.at the executive level, various regulations, including executive bylaws of the clean air act, soil protection, and waste prevention and management, by setting precise technical standards, serve as the operational arm of these laws. despite this relatively comprehensive framework, weaknesses in effective enforcement guarantees have been identified as the main obstacle to fully achieving environmental objectives. overall, the findings indicate that, despite strong legal potential at various legislative levels, the efficiency of iran’s environmental legal system depends on strengthening supervisory and executive mechanisms.