طراحی و امکان‌سنجی کریدورهای دریایی–زمینی حج با رویکرد توسعه زیرساخت‌های بندری، فناوری و ارتقای امنیت پایدار از طریق دیپلماسی مردمی

حج یکی از مهم‌ترین فرایض دینی مسلمانان و بزرگ‌ترین گردهمایی عبادی سالانه جهان اسلام است که هر ساله شمار زیادی از زائران ایرانی در آن شرکت می‌کنند. با این حال، شیوه فعلی اعزام زائران که به‌طور کامل بر حمل‌ونقل هوایی متکی است، با چالش‌هایی مانند هزینه بسیار بالا، وابستگی شدید به ارز خارجی، محدودیت ظرفیت پروازها و طولانی بودن مدت سفر همراه است. این مسائل، علاوه بر فشار اقتصادی بر زائران و دولت، انعطاف‌پذیری برنامه‌ریزی حج را نیز کاهش داده است.این مقاله با رویکردی توصیفی–تحلیلی، امکان طراحی و اجرای یک کریدور ترکیبی دریایی–زمینی برای اعزام بخشی از زائران حج تمتع و عمره را بررسی می‌کند. هدف پژوهش، ارائه مدلی مکمل برای اعزام هوایی است که بتواند ضمن حفظ ایمنی و کیفیت سفر، هزینه‌ها و زمان حضور زائران را کاهش دهد و از ظرفیت‌های جغرافیایی و دریایی جنوب کشور بهره‌برداری کند. در این چارچوب، مسیرهای دریایی و زمینی بالقوه در سواحل جنوبی ایران و کشورهای همسایه شناسایی و مسیرهای پایلوتی مانند چابهار–مسقط، کیش–دوحه و بوشهر–دمام مورد بررسی قرار گرفته‌اند.یافته‌ها نشان می‌دهد که کریدور دریایی–زمینی می‌تواند با حذف یا کاهش پروازهای هوایی، کوتاه‌سازی مدت سفر و بازطراحی الگوی اقامت، به کاهش قابل توجه هزینه‌های حج منجر شود. افزون بر این، اجرای این طرح می‌تواند موجب رونق بنادر مسافری، تقویت فرهنگ سفر دریایی، ایجاد اشتغال پایدار در شهرهای ساحلی، ارزآوری از محل ترانزیت زائران منطقه و ارتقای دیپلماسی عمومی و تصویر بین‌المللی ایران شود. مقاله نتیجه می‌گیرد که حج دریایی–زمینی، در صورت فراهم بودن الزامات حقوقی و حکمرانی هماهنگ، یک گزینه عملی و توسعه‌محور برای آینده اعزام زائران حج خواهد بود.

design and feasibility assessment of sea–land hajj corridors with a focus on port infrastructure development, technology, and sustainable security through public diplomacy

hajj is one of the most significant religious rituals of islam and represents the largest annual spiritual gathering of muslims worldwide, in which a large number of iranian pilgrims participate each year. however, the current air-based transportation model faces several challenges, including high costs, heavy dependence on foreign currency, limited flight capacity, and extended travel duration. these issues increase the financial burden on both pilgrims and the government and reduce the flexibility of hajj planning.this paper, using a descriptive–analytical approach, explores the design and feasibility of sea–land hajj corridors as a complementary model to existing air transportation. the proposed approach utilizes the geographical, technological, and port capacities of southern iran to create an integrated maritime–land route for part of the pilgrims participating in hajj and umrah. potential routes—such as chabahar–muscat, kish–doha, and bushehr–dammam—have been identified as pilot corridors.findings indicate that adopting this model could reduce the total cost and duration of the hajj journey by approximately 60–70./., mainly through the reduction of air travel and optimized logistics. in addition, the project would stimulate the economy of coastal regions, revitalize passenger ports, promote maritime culture, develop local employment, and attract regional transit revenues. beyond its economic and logistical benefits, this corridor model fosters sustainable security and regional stability by enhancing people‑to‑people connections and reducing anti‑iran sentiment through public diplomacy.the study concludes that, with coordinated legal, infrastructural, and governance measures, implementing the sea–land hajj corridor initiative could serve as a strategic, people‑centered, and development‑oriented model for the future of iran’s maritime‑based hajj operations.