شهر سبز و سکونت انسان‌محور؛ تحلیل هم‌افزایی لایه‌های اکولوژیک، اجتماعی و روان‌فضایی در طراحی مجتمع‌های مسکونی

رشد شتابان فضاهای شهری ایران طی دو دهه اخیر، الگوهایی از توسعه مسکن پدید آورده که بیش از آنکه بر زیست‌پذیری، تعامل اجتماعی و توازن اکولوژیک مبتنی باشند، تابع منطق اقتصادی، سرعت ساخت و الزامات فنی‌اند. پیامد این رویکرد، شکل‌گیری پارادوکس مسکونی است. واحدهایی که از نظر معیارهای سازه‌ای و تاسیسات وضعیت بهتری دارند. اما در لایه‌های تجربه سکونت، حس تعلق، سلامت اجتماعی و ادراک روان‌فضایی ضعف معناداری دارند. این پژوهش با هدف تحلیل سازوکارهای موثر بر کیفیت زیست‌پذیری مجتمع‌های مسکونی و نقش رویکردهای معماری سبز در ترمیم آن، چارچوبی سه‌لایه شامل ابعاد اکولوژیک، اجتماعی و روان‌فضایی را بررسی می‌کند. روش پژوهش کمی و مبتنی بر تحلیل آماری است. داده‌ها از ساکنان مجتمع‌های مسکونی شهری با پرسشنامه‌های استاندارد کیفیت محیطی و کیفیت زندگی گردآوری و نمونه‌ها با روش طبقه‌ای–تصادفی انتخاب شد. تحلیل‌ها با spss و مدل‌سازی معادلات ساختاری (sem) در amos انجام گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد گسست اکولوژیک، ضعف فضاهای باز، ناکارآمدی فضاهای جمعی و کمبود کیفیت‌های ادراکی همچون مقیاس انسانی، خوانایی و تنوع فضایی بیشترین نقش را در افت کیفیت سکونتی دارند. تحلیل sem بیان می‌کند که سه مولفه «کیفیت کالبدی–اکولوژیک»، «کیفیت اجتماعی–تعامل‌محور» و «کیفیت ادراکی–روان‌فضایی» بیش از 70 درصد از تغییرات کیفیت زندگی را تبیین می‌کنند. بر مبنای نتایج، پژوهش بر ضرورت بازطراحی مجتمع‌های مسکونی با رویکردی تلفیقی و همسو با مبانی معماری سبز تاکید می‌کند که در آن عناصر سبز، فضاهای جمعی فعال، مسیرهای پیاده‌محور، تنوع دیداری و سازمان فضایی روشن یکپارچه شوند تا تاب‌آوری اجتماعی، ارزش اکولوژیک و کیفیت تجربه سکونتی ارتقا یابد.

green city and human-centered housing: analyzing the synergy of ecological, social, and psycho-spatial layers in residential complex design

rapid urban expansion in iran over the past two decades has produced housing patterns that aredriven more by economic logics, construction speed, and technical requirements than by principles oflivability, social interaction, and ecological balance. the outcome has been a residential paradox:housing units that meet structural and mechanical standards yet exhibit significant deficiencies inlived experience, sense of belonging, social well-being, and psycho-spatial perception. this studyaims to analyze the mechanisms shaping residential livability and to examine the restorative role ofgreen architecture in addressing these deficiencies through a three-layer framework encompassingecological, social, and psycho-spatial dimensions.the research adopts a quantitative methodology based on statistical analysis. data were collectedfrom residents of urban housing complexes using standardized environmental quality and quality-oflife questionnaires, with samples selected through stratified random sampling. analyses wereperformed using spss and structural equation modeling (sem) in amos. findings reveal thatecological discontinuities, weak open-space systems, inefficient communal areas, and insufficientperceptual qualities—such as human scale, legibility, and spatial diversity—are the most influentialfactors contributing to declining residential quality. sem results indicate that the three componentsof ecological–physical quality, social–interactional quality, and perceptual–psycho-spatial qualitycollectively explain over 70% of the variance in residents’ quality of life. based on these results, thestudy highlights the necessity of redesigning residential complexes through an integrated, greenarchitecture-oriented approach in which green elements, active communal spaces, pedestrianfriendly circulation, visual diversity, and clear spatial organization are combined to enhance socialresilience, ecological value, and the experiential quality of housing.