رودخانه‌های سرپوشیده شهر همدان؛ تهدید یا فرصت؟ تحلیل چالش‌ها و ارائه راهکارهای افزایش تاب‌آوری شهری با رویکرد پدافند غیرعامل

در دهه‌های اخیر، به‌منظور توسعه شهری، کنترل سیلاب و استفاده از فضاهای سطحی، بخش قابل‌توجهی از رودخانه‌های شهر همدان سرپوشیده شده‌اند. این اقدام اگرچه در کوتاه‌مدت موجب آزادسازی فضا برای کاربری‌های شهری گردیده، اما در بلندمدت مشکلاتی نظیر کاهش ظرفیت عبور سیلاب، ورود فاضلاب به مسیل‌ها، فرسایش سازه‌ای، تجاوز به حریم و بستر رودخانه و از بین‌رفتن هویت تاریخی شهر را به‌دنبال داشته است. در این پژوهش با استفاده از داده‌های برداشت میدانی و اطلاعات حاصل از بازدید رودخانه‌های سطح شهر، وضعیت موجود، بازه‌های دارای مشکل و میزان تاب‌آوری شهری در برابر خطرات طبیعی و انسان‌ساز بررسی شده است. همچنین، با رویکرد پدافند غیرعامل، آسیب‌پذیری زیرساخت‌های حیاتی شهری (مراکز درمانی، اداری و تجاری) در محدوده عبور رودخانه‌های سرپوشیده تحلیل گردیده و راهکارهایی جهت ارتقای ایمنی، بهبود دسترسی و کاهش خسارات احتمالی در شرایط بحرانی ارائه شده است. نتایج نشان می‌دهد که اگرچه بازگشایی کامل رودخانه‌ها در شرایط فعلی امکان‌پذیر نیست، اما از طریق اصلاحات سازه‌ای، ایجاد دریچه‌های بازدید، تفکیک شبکه فاضلاب و اجرای برنامه‌های پدافند غیرعامل می‌توان تاب‌آوری شهری را به‌صورت معناداری افزایش داد و رودخانه‌های سرپوشیده را از تهدید به فرصت تبدیل کرد.

overed rivers of hamedan: threat or opportunity? analysis of challenges and strategies to enhance urban resilience through passive defense approach

over the past decades, in order to promote urban development, control floods, and utilize surface spaces, asignificant portion of hamedan’s rivers has been covered. although this action temporarily freed urban landfor new uses, in the long term it has caused various problems such as reduced flood discharge capacity,wastewater inflow into river channels, structural erosion, encroachment on riverbeds, and the loss of the city’shistorical identity.this study, based on field surveys and direct inspections of river channels across the city, assesses the currentconditions, identifies critical sections, and evaluates the level of urban resilience against natural and humaninduced hazards. furthermore, adopting a passive defense approach, the vulnerability of vital urbaninfrastructures—including hospitals, administrative, and commercial centers—along the covered rivercorridors has been analyzed, and strategies are proposed to enhance safety, accessibility, and reduce potentialdamages under crisis conditions.the results indicate that although full restoration of the rivers is currently infeasible, structuralimprovements, installation of inspection shafts, separation of wastewater networks, and implementationof passive defense programs can significantly improve urban resilience and transform hamedan’s coveredrivers from a potential threat into a valuable opportunity