دیالکتیک جبر و اختیار در عشق: بررسی تاثیر تفکر اشعری در اشعار عاشقانۀ سعدی

سعدی پروردۀ مکتب اشاعره است و به‌راحتی می توان تاثیر کلام اشعری را در آثار سعدی مشاهده کرد. تاثیر قضا و قدر بر سرنوشت، تاثیر ذات و جوهره بر اعمالی که از انسان سر می زند، و بی تاثیر بودن تربیت بر تغییر روحیات و اخلاقیات فرد، در جای‌جای کلیّات سعدی به چشم می خورد. علاوه بر مضامین بسیاری از این دست، مضمون شایع دیگری نیز در غزلیات و اشعار عاشقانۀ سعدی دیده می شود با این مفهوم که عشق امری بی اختیار و عقل گریز است و در برابر عشق نمی توان تاب آورد یا دست به انتخاب و تدبیر زد؛ یعنی اندیشۀ جبر بر اشعار عاشقانۀ سعدی نیز غلبه دارد و این سوال مطرح می شود که آیا این جبر برخاسته از همان کلام و تربیت اشعری است، یا صرفاً محملی برای خلق یک مضمون ادبی؟ یافته‌های مقاله با بهره گیری از روش توصیفی تحلیلی نشان داد که تاثیرگذاری کلام اشعری بر سعدی چنان نیست که او را گرفتار جبرگرایی کرده باشد؛ سعدی انسانی آزاده و روشنفکر است و علی‌رغم هم‌عصران خود، به جبر مطلق اعتقادی ندارد؛ در نتیجه مضمون بی اختیاری انسان در عالم عشق صرفاً یک مضمون هنری است و سعدی از آن برای بیان قدرت عشق استفاده کرده است.

dialectic of predestination and free will in love: investigating the influence of ash'ari thought on saadi's love poems

saadi grew up in the ash'ari school, and the influence of ash'ari words can be easily seen in saadi's works. the influence of fate and fate on destiny, the influence of nature and essence on human actions, and the lack of influence of education on changing a person's moods and morals can be seen everywhere in saadi's generalities. in addition to many themes of this kind, another common theme can be seen in saadi's lyrical and love poems with the concept that love is an involuntary and irrational thing and one cannot resist love or make a choice. that is, the idea of predestination dominates saadi's love poems, and the question arises as to whether this predestination originates from the words and education of ash'ari, or is it simply a vehicle for creating a literary theme. with a more detailed examination of saadi's generalities, using the analytical descriptive method, we come to the conclusion that the influence of ash'ari's words on saadi is not such that it made him fall into determinism; saadi is a free and intellectual person and despite his contemporaries, he does not believe in absolute predestination; as a result, the theme of human helplessness in the world of love is simply an artistic theme and saadi has used it to express the power of love.