توسعۀ رهبری مدیران گروه‌های آموزشی دانشگاه‌ها: مطالعۀ فراترکیب

زمینه و هدف: با توجه به نقش حیاتی مدیران گروه‌های آموزشی در ارتقای کیفیت نظام آموزش عالی، توسعۀ رهبری آنان به موضوعی اساسی تبدیل شده است. این پژوهش با هدف فراترکیب مطالعات موجود در زمینۀ عوامل، مولفه‌ها و شاخص‌های توسعۀ رهبری مدیران گروه‌های آموزشی دانشگاه‌ها انجام شد تا چارچوبی جامع برای بهبود عملکرد آنان ارائه دهد.روش: پژوهش حاضر از نوع کیفی و با روش فراترکیب انجام شده است. جامعه مطالعاتی، کلیه پژوهش‌های مرتبط منتشرشده در بازۀ زمانی 1380 تا 1402 و 2001 تا 2024 بود. از میان 111 مطالعۀ بررسی‌شده، 74 مقاله به‌صورت هدفمند انتخاب و با استفاده از تحلیل محتوای کیفی بررسی شد. در فرایند تحلیل، 92 کد، 44 مفهوم و 13 مقولۀ کلیدی استخراج شد. اعتبار یافته‌ها، از طریق آزمون کاپای کوهن به تایید رسید.یافته‌ها: بر اساس نتایج، عوامل موثر بر توسعۀ رهبری مدیران گروه‌های آموزشی دانشگاه‌ها، در چهار حوزه اصلی دسته‌بندی شد. در بُعد شخصیتی، مولفه‌هایی مانند اخلاق حرفه‌ای و ویژگی‌های فردی نقش محوری ایفا می‌کنند. حوزۀ عوامل عمومی شامل مولفه‌های ارتباط موثر، هوش هیجانی، مدیریت تعارض، توسعه تیم و مهارت حل مسئله شناسایی شد که به‌عنوان پایه‌های تعاملات حرفه‌ای مدیران عمل می‌کنند. در بُعد مدیریتی، مولفه‌های هدف‌گذاری راهبردی، تصمیم‌گیری آگاهانه و مدیریت عملکرد به‌عنوان ارکان اصلی اثربخشی مدیریتی تبیین شدند. همچنین در حوزۀ اجرایی، شاخص‌هایی چون تعهد به ماموریت سازمانی، مسئولیت‌پذیری شغلی، هدایتگری منابع و رفتارهای عملکردی به‌عنوان عوامل کلیدی موفقیت عملیاتی مدیران گروه‌های آموزشی شناسایی شد. این یافته‌ها در مجموع نشان می‌دهد که توسعۀ رهبری در مدیران گروه‌های آموزشی، به توجه هم‌زمان به ابعاد فردی، تعاملی، مدیریتی و اجرایی نیاز دارد که در تعامل پویا با یکدیگر، می‌توانند به ارتقای اثربخشی مدیریت آموزشی منجر شوند.نتیجه‌گیری: این پژوهش با ارائه الگوی جامع عوامل توسعۀ رهبری مدیران گروه‌های آموزشی، از ادبیات موجود در این حوزه، درک عمیقی فراهم می‌کند. یافته‌های این مطالعه می‌تواند به‌عنوان چارچوبی راهبردی برای طراحی برنامه‌های توانمندسازی مدیران و ارتقای عملکرد آنان در نظام آموزش عالی استفاده شود.

leadership development for heads of academic departments in universities: a meta-synthesis study

background & purpose: given the critical role of academic department heads in enhancing the quality of higher education systems, their leadership development has become a fundamental issue. this study aims to conduct a meta-synthesis of existing research on the factors, components, and indicators of leadership development for academic department heads to provide a comprehensive framework for improving their performance.methodology: this qualitative study employs a meta-synthesis approach. the research population includes all relevant studies published between 2001 and 2024. out of 111 reviewed studies, 74 articles were purposefully selected and analyzed using qualitative content analysis. the analytical process identified 92 codes, 44 concepts, and 13 key categories. the validity of the findings was confirmed through cohen's kappa test.findings: data analysis revealed that the factors influencing leadership development for academic department heads can be categorized into four main domains: 1.personality dimension: components such as professional ethics and personal traits play a central role; 2. general factors domain: this includes effective communication, emotional intelligence, conflict management, team development, and problem-solving skills, which serve as the foundation for professional interactions; 3. managerial dimension: key components include strategic goal-setting, informed decision-making, and performance management, which are essential for managerial effectiveness; and 4. executive domain: indicators such as commitment to organizational mission, job accountability, resource guidance, and performance behaviors were identified as critical factors for operational success.collectively, these findings suggest that leadership development for academic department heads requires simultaneous attention to individual, interactive, managerial, and executive dimensions, which, through dynamic interaction, can enhance educational management effectiveness.conclusion: by presenting a comprehensive model of leadership development factors for academic department heads, this study provides a deeper understanding of the existing literature in this field. the findings can serve as a strategic framework for designing empowerment programs and improving leadership performance in higher education systems.