مطالعه انتقادی محافل مذهبی تهران در عصر قاجار؛ با تاکید بر نوع محافل و متولیان برگزاری

محافل مذهبی ایران عصر قاجار دارای تنوع قابل‌توجهی بوده است. در برخی از این محافل، هریک از مضامین معرفتی، استدلالی، اجتماعی، ادبی، شعری، هنری و نمایشی، اولویت خاص خود را داشته و در برخی دیگر چندان مورد اهتمام نبوده‌اند. بررسی این موضوع که این محافل مبتنی بر موضوع و محتوا، دارای چه انواعی بوده و چه گروه‌‌هایی، متولی برگزاری آن بوده‌اند می‌تواند تجربه تاریخی ارزشمندی را در اختیار سیاست‌گذاران فرهنگی و مبلغان مذهبی قرار دهد تا باتکیه‌بر آن بتوانند هرچه‌بیشتر و بهتر در نشر معارف، فرهنگ و اندیشه اسلامی بهره جویند. این تحقیق تلاش دارد باتکیه‌بر منابع کتابخانه ای و با روش توصیفی- تحلیلی، در کنار گونه‌‌‌شناسی محافل مذهبی، به بررسی طیف‌‌های مختلف متولی برگزاری این محافل و نقاط ضعف و قوت هریک بپردازد. بر اساس یافته‌‌های تحقیق، محافل مذهبی تهران در عصر قاجار مبتنی بر نوع محفل و متولیان برگزاری، گفتمان و ادبیات مذهبی متنوعی را در جامعه تولید و منتشر ‌‌‌می‌کردند که عبارت‌اند از: گفتمان و ادبیات اعتقادی و معرفت‌گرا، تکلیفی و فقه‌گرا، آیینی و مناسک‌گرا و درنهایت، ادبیات مذهبی نمادین و صوری.

a critical study of tehran''''s religious circles in the qajar era with emphasis on the types of circles and those in charge of organizing them

religious gatherings in iran during the qajar era displayed considerable diversity. in some of these gatherings, cognitive, argumentative, social, literary, poetic, artistic, and performative themes were given particular priority, while in others such aspects received little attention. examining the types of these gatherings based on their subject matter and content, as well as identifying the groups responsible for organizing them, can provide valuable historical experience for cultural policymakers and religious preachers, enabling them to make more effective use of such experiences in disseminating islamic knowledge, culture, and thought. relying on library sources and employing a descriptive–analytical method, this study seeks, alongside a typology of religious gatherings, to examine the various groups responsible for organizing these gatherings and to analyze the strengths and weaknesses of each. the findings indicate that religious gatherings in tehran during the qajar period, depending on the type of gathering and its organizers, produced and disseminated diverse religious discourses and literatures within society, including: belief-oriented and knowledge-centered discourse, duty-based and jurisprudence-oriented discourse, ritualistic and practice-centered discourse, and finally, symbolic and formal religious literature.