مطالعه تطبیقی نقش اجتماعی زنان در عصر جاهلی و دورۀ نبوی

یکی از مسائل مهم مطرح درباره اسلام، دیدگاه آن نسبت به بانوان است. مسئله‌ای که در مقایسه با جامعه قبل از اسلام در آن سرزمین می‌توان مشابهت‌ها و تمایزات آن را مشخص کرد. قبل از اسلام، زنان نقش اجتماعی محدود و اغلب کارکردی ابزاری در عرصه‌های سیاسی، نظامی و اقتصادی داشتند. با ظهور اسلام، این دیدگاه به زنان تغییر یافت و حوزه‌های تازه‌ای برای مشارکت آنان گشوده شد. مسئله اصلی پژوهش، بررسی تطبیقی نقش اجتماعی زنان در جزیره‌العرب پیش و پس از ظهور اسلام است. پرسش محوری آن است که اسلام تا چه میزان و چگونه الگوی مشارکت اجتماعی زنان را نسبت به عصر جاهلیت دگرگون ساخت؟ روش تحقیق، توصیفی- تحلیلی با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، شامل آثار تاریخی، روایی و تفسیری است. مدعای تحقیق آن است که اسلام، سه رویکرد تایید، تغییر و تاسیس را در مواجهه با نقش اجتماعی زنان برای ارتقای جایگاه ایشان در پیش گرفت. برای نمونه، در عصر جاهلی، نقش زنان در بیعت و جنگ، محدود و بیشتر جنبه نمادین یا تحریک‌آمیز داشت، اما در عصر نبوی، این نقش‌ها سازمان‌یافته‌تر و حمایتی شد. همچنین تجارت زنان از مشارکت غیرمستقیم، به فعالیت‌های مستقل گسترش یافت و مشارکت عبادی- اجتماعی آنان مانند حج و نماز جماعت از خرافات زدوده شد و رسمیت یافت. این یافته‌ها بازتابی از تغییر نگرش دینی- آیینی نسبت به جایگاه زن در اسلام است.

a comparative study of the social role of women in the pre-islamic period and the prophetic era

one of the significant issues raised in discussions of islam concerns its perspective on women, a matter that becomes clearer when compared with the society of the arabian peninsula prior to the advent of islam, where both similarities and differences can be identified. in the pre-islamic period, women held limited social roles and were often assigned instrumental functions within political, military, and economic spheres. with the advent of islam, prevailing attitudes toward women changed, and new domains for their social participation were opened. the main objective of this study is a comparative examination of the social roles of women in arabia before and after the advent of islam. the main research question addresses the extent to which, and the ways in which, islam transformed patterns of women's social participation in comparison with the age of ignorance (jāhiliyya). the research employs a descriptive–analytical method, drawing on library-based sources, including historical, hadith, and interpretive works. the study argues that islam employed three approaches—affirmation, reform, and establishment—in addressing women's social roles, thereby enhancing their social status. for instance, in the pre-islamic era, women's participation in allegiance (bayʿa) and warfare was limited and largely symbolic or motivational, whereas in the prophetic period these roles became more structured and supportive. similarly, women's involvement in trade expanded from indirect participation to independent economic activity, and their religious–social participation, such as in pilgrimage (ḥajj) and congregational prayer, was purified of superstitious elements and formally recognized. these findings reflect a broader transformation in religious and ritual attitudes toward the status of women in islam.