خوانش دوگانه «صغار» در آیه جزیه: واکاوی تقابلِ «منطق ارشادی-روانشناختی» و «منطق انقیاد-حقوقی» در سنت اسلامی

مفهوم مناقشه‌برانگیز «صغار» در آیه 29 سوره توبه، همواره نقطه کانونی در تعریف رابطه دولت اسلامی با اهل کتاب بوده است. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و رویکرد تطبیقی، به واکاوی این مفهوم در سنت اسلامی می‌پردازد و این فرضیه را مطرح می‌کند که دوگانگی در تفسیر «صغار»، ریشه در دو پیش‌فرض کلامی- سیاسی متعارض دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد که سنت اسلامی در فهم این واژه به دو راه اصلی منشعب شده است: منطق ارشادی- روانشناختی که «صغار» را ابزاری برای ایجاد فشار روانی و زمینه‌سازی برای دعوت به اسلام می‌داند؛ و منطق انقیاد-حقوقی که آن را به التزام به حاکمیت قانون و نظم عمومی فرو می‌کاهد. این مقاله با نقد هر دو جریان، نشان می‌دهد که خودِ متون اسلامی، ظرفیت عبور از این بن‌بست را از طریق یک خوانش سوم داراست: «صغار به‌مثابه کیفیتی پویا در قرارداد ذمه». این فهم جامع که از ترکیب دو اصل «اختیار پویای حاکم» و «ماهیت قراردادی ذمه» استنتاج می‌شود، «صغار» را از یک حکم ثابت به یک متغیر منعطف تبدیل می‌کند که توسط حاکم و براساس مصالح و شرایط، در طیفی از حداقل التزام حقوقی تا اعمال محدودیت‌های مشروع، تعیین می‌شود.

a dual examination of sighar in the verse on jizya: examining the tension between guidance-psychological logic and obedience-legal logic in islamic tradition

the controversial concept of sighar in verse 29 of surah at-tawbah has always been a focal point in defining the relationship between the islamic state and the people of the book. this study, using a descriptive-analytical method with a comparative approach, examines this concept within islamic tradition and posits that the duality in interpreting sighar stems from two conflicting theological-political premises. findings indicate that islamic tradition has diverged into two main interpretive paths: the guidance-psychological logic, which sees sighar as a tool to exert psychological pressure and prepare for the invitation to islam; and the obedience-legal logic, which reduces it to compliance with law and public order. by critically examining both currents, this article shows that the islamic texts themselves have the potential to move beyond this impasse through a third examination knowns as sighar as a dynamic quality within the dhimma (dhimma: the protected legal status of non-muslims under an islamic state, involving rights, obligations, and payment of jizya) contract. this comprehensive understanding, derived from the combination of the principles of dynamic authority of the ruler and contractual nature of the dhimma, transforms sighar from a fixed ruling into a flexible variable, determined by the ruler based on interests and circumstances, ranging from minimal legal obligations to the application of legitimate restrictions.