تابعیت و شهروندی در پرتو آموزه‌های فقه اسلامی (تحلیلی جامعه‌شناختی-سیاسی با تاکید بر مسئله غزه)

مفهوم‌های تابعیت و شهروندی از بنیادین‌ترین مفاهیم در اندیشه‌سیاسی مدرن به شمار می‌روند که در راستای شکل‌گیری دولت-ملت و نظام‌های سیاسی مدرن به وجود آمده و جایگزین مفاهیم سنتی‌ای چون «امت» (به‌عنوان جامعه‌ای سیاسی-ایمانی)، «دارالاسلام» و «هجرت» در فقه اسلامی شده‌اند. با این حال، تحولات و بحران‌های عمیق در جهان اسلام، بویژه وضعیت فلسطین و به‌خصوص غزه، ضرورت بازنگری انتقادی و جامعه‌شناختی در این مفاهیم را در پرتو آموزه‌های اسلامی برجسته کرده است.این مقاله با رویکردی توصیفی-تحلیلی و استناد به منابع فقهی شیعه، به بازخوانی مفاهیم شهروندی و تابعیت در سرزمین غزه (به‌عنوان یک واقعیت اجتماعی-سیاسی تحت اشغال) می‌پردازد، و درصدد است با تحلیلی فقهی-اجتماعی-سیاسی، حقوق ساکنان غزه را در چارچوب فقه‌سیاسی شیعه تبیین کند و نشان دهد چگونه فقه در تعامل با شرایط خاص، تفسیر و کاربست می‌یابد. پرسش اصلی این مقاله این است که آیا مفهوم مدرن شهروندی با موازین فقه اسلامی سازگارند و وضعیت حقوقی و سیاسی ساکنان غزه چگونه در پرتو کنش متقابل فقه و واقعیت قابل تحلیل است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که فقه شیعه با تکیه بر قواعدی چون «نفی سبیل»، «لاضرر» و «جهاد دفاعی»، راهکارهایی فراهم می‌کند که نه تنها بیانگر احکام شرعی، بلکه منعکس‌کننده ظرفیت فقه اسلامی در پاسخ‌گویی به چالش‌های سیاسی و اجتماعی است. این راهکارها، گاه با قوانین بین‌المللی و ساختارهای حقوقی مدرن در تعارض قرار می‌گیرند.در مجموع، این مقاله نشان می‌دهد که فقه اسلامی با اتکا بر مفاهیمی چون هجرت، نصرت، ولایت و ایمان، چارچوبی متفاوت از شهروندی مدرن ارائه می‌دهد؛ چارچوبی که در شرایط بحرانی چون غزه، می‌تواند پشتوانه‌ای فعال برای التزام سیاسی، حمایت حقوقی، و کنشگری مومنانه و مقاومتی باشد. چنین بازخوانی می‌تواند به بازسازی و پویایی‌بخشی به فقه حکومتی در پاسخ به مسائل امت‌محور یاری رساند.

citizenship and nationality in light of islamic jurisprudential teachings: a socio-political analysis with emphasis on the gaza issue

the concepts of nationality and citizenship are among the most fundamental in modern political thought, emerging alongside the formation of nation-states and modern political systems as replacements for traditional islamic notions such as ummah (as a politico-religious community), dar al-islam, and hijrah in islamic jurisprudence. however, the profound transformations and crises in the islamic world—especially the situation of palestine and, in particular, gaza—highlight the need for a critical and sociological re-examination of these concepts in light of islamic teachings. this article, using a descriptive-analytical approach and drawing on shia jurisprudential sources, reinterprets the concepts of citizenship and nationality in the context of gaza, understood as a socio-political reality under occupation. it aims to provide a jurisprudential-social-political analysis of the rights of gaza's inhabitants within the framework of shia political jurisprudence, demonstrating how islamic law is interpreted and applied in response to specific circumstances. the primary question of the article is whether the modern concept of citizenship aligns with the principles of islamic jurisprudence and how the legal and political status of gaza's residents can be analyzed in light of the interaction between islamic jurisprudence and social reality. the findings show that shia jurisprudence, by relying on principles such as nafy al-sabil (denial of dominance), la darar (no harm), and defensive jihad, provides strategies that not only express religious rulings but also reveal the potential of islamic law to deal with political and social challenges. these strategies, however, at times conflict with international law and modern legal structures.overall, the study demonstrates that islamic jurisprudence, through concepts such as hijrah (migration), nusrah (support), wilayah (guardianship), and faith, offers a framework distinct from modern citizenship—one that, in critical situations like gaza, can serve as an active foundation for political commitment, legal protection, and faithful resistance. such a reinterpretation contributes to the renewal and dynamism of governmental jurisprudence in addressing ummah-centered issues.