تعامل و تقابل میان اصولی و اخباری در دوره فتحعلی‌شاه

بخش مهمی از تاریخ فکری تشیع به تقابل و مناظرات علمای اخباری و اصولی اختصاص داشته است. اثرات این تقابل معمولاً از حیطه نظر و اهل مدرسه فراتر رفته و در ادوار مختلف تاریخی به اشکال مختلف در جوامع شیعی ظهور و بروز یافته است. البته ادوار کوتاهی نیز به دلیل الزامات زمانی، محیطی و سیاسی این دو تفکر به همزیستی رسیده و تعامل‌های سازنده‌ای داشته‌اند. در آستانه‌ قرن سیزدهم هجری و با ظهور قاجاریه، اصولیان و اخباریان پس از مدت‌ها انزوا به عرصه سیاست و اجتماع بازگشته و رقابت‌های گذشته را تجدید کردند. با پیدایش و شکل گیری حکومت قاجار به رهبری آقامحمدشاه، فصل جدیدی در رابطه با رقابت و جدال میان اخباریون و اصولیون آغاز شد. رهبری این نزاع فکری در ابتدا میان کاشف الغطا رهبر اصولیون و میرزامحمد، از رهبران فکری اخباریون شکل گرفت. مسئله مقاله حاضر این است که چرا اختلافات و تقابل علمای اخباری و اصولی، در عصر فتحعلی شاه، از آرا و اندیشه های کلامی به رقابت های سیاسی و تحولات دربار کشیده شد؟ در این مقاله تلاش شده است تا با روش تحقیق تاریخی، ضمن بازخوانی تاریخ رویارویی‌های کلامی علمای اصولی و اخباری امامیه، با تامل بیشتر جریان مقابله میرزامحمد نیشابوری اخباری با علمای اصولی مورد نقد و واکاوی قرار بگیرد و نتایج این رویارویی بیان گردد. یافته اساسی تحقیق این که غلبه فکری اصولیون بر اخباریون که مصداق پیروزی عقل و خرد بر سنت محض بود، فرصت ارتباط علما با حکومت و به عبارتی سیاست را فراهم آورد. با پدید آمدن نهادهایی چون مرجع تقلید، بخشی از اختیارات سیاسی و مذهبی که اخباریون آن را خاص امامان معصوم(ع) می‌پنداشتند، به مرجع تقلید منتقل شد و پیوند دین و سیاست به عنوان یکی از اصول اساسی تشیع، از اهمیت خاصی برخوردار گردید .

interaction and confrontation between principles and news in the period of fath ali shah

a significant part of the intellectual history of shia islam is dedicated to the confrontation and debates between the scholars of the akhbari and usuli schools. the effects of this confrontation have typically extended beyond theoretical circles and have manifested in various forms within shia communities throughout different historical periods. of course, there have also been brief periods where these two schools coexisted and engaged in constructive interactions due to temporal, environmental, and political exigencies. on the threshold of the thirteenth century of the hijra and with the emergence of the qajar dynasty, the usulis and akhbarisand renewed their past rivalries. with the emergence and establishment of the qajar government led by agha mohammad shah, a new chapter in the rivalry and conflict between the akhbaris and usulis began. the leadership of this intellectual dispute initially took shape between kashif al ghita, the leader of the usulis, and mirza muhammad, one of the intellectual leaders of the akhbaris. the question addressed in the present thesis is why the disagreements and confrontations between the scholars of the akhbari and usuli schools in the era of fath ali shah shifted from theological ideas to political rivalries and changes in the court. this thesis aims to revisit the historical confrontations between the theological scholars of the usuli and akhbari schools, with a more reflective examination of the intellectual confrontation between mirza muhammad nishaburi, an akhbari, and the usuli scholars, and to present the results of this confrontation. the fundamental finding of the research is that the intellectual dominance of the usulis over the akhbaris, which exemplified the victory of reason over mere tradition, facilitated a connection between scholars and the government, or in other words, politics. with the emergence of institutions such as the religious authority (marja' taqlid), part of the political and religious powers that the akhbaris considered exclusive to the infallible imams was transferred to the marja' taqlid, and the connection between religion and politics, as one of the fundamental principles of shia islam, gained particular significance.