یافته ها و دستاوردهای کاوش باستان شناسی در محوطه 106 حوضه آبگیر سد چم شیر گچساران

ناحیه گچساران به‌عنوان گذرگاه ارتباطی فارس و خوزستان، با ویژگی‌های جغرافیایی و توانمندی‌های طبیعی ویژه، بستر شکل‌گیری شماری از استقرارهای دائم و موقت بوده‌است. محوطه 106 در محدودة آبگیر سد چم‌شیر نیز از جملة این استقرارگاه‌هاست که در پی احداث سد و خطر نابودی شواهد باستان‌شناسی، برنامة کاوشِ بزرگ‌مقیاس در آن با هدف نجات‌بخشی شواهد باستان‌شناسی به انجام رسید. بر این اساس، پس از بررسی پیمایشی محدوده‌ای 80 هکتاری در چم خانقلی، به ایجاد پنج ترانشه بر پشته‌های باقیمانده در محوطه اقدام شد. دستاوردهای کاوش، شناسایی دو دوره معماری بر اساس تقدم و تاخر سازه‌ها، عمق ساختارها، شیوه ساخت‌وساز، اختلاف پهنای دیوارها، مصالح و مواد فرهنگی در لایه‌های هم‌سطح است. دوره اول، معماری قلوه‌سنگی با ملاط و اندود گچ از دوره ساسانی شامل دو فاز است که با توجه به شواهد فرهنگی محوطه و ویژگی‌های جغرافیایی منطقه، به‌نظر می‌رسد با یک استقرار کوچک فصلی یا احتمالاً دسکره‌ای (؟) از دوره ساسانی ارتباط دارد. اما دوره دوم، معماری نیمه‌یکجانشینان سده‌های میانی اسلامی است که با کیفیتی ضعیف‌تر نسبت به دوره اول با قلوه‌سنگ‌های نامنظم و ملاط گل ایجاد شده‌است. هم‌چنین مواد فرهنگی آن از جمله سفال، شیشه، اشیاء سنگی، صدفی، مهره و ساختارهای معماری مستندنگاری شد. در این طرح، قطعات سفال بدون لعاب شامل ساده، نقش کنده، خیاره‌ای، نقش افزوده، استامپی، برجسته طنابی، نقاشی (گونۀ منقوش بدون لعاب) و نمونه‌ای از سفال با اثر پارچه روی سطح بیرونی و سفال‌های لعابدار شامل تک‌رنگ فیروزه‌ای، سفید گلابه‌ای و یک نمونه لعاب پاشیده شناسایی شد. از میان آنها، گونه منقوش بدون‌لعاب منسوب به سده‌های میانی اسلامی، بیشترین نمونه‌ها را تشکیل می‌دهد. اشیاء سنگی از جمله آویز، هاون، سنگ آسیاب، پاشنه در و منقل، صدف تراش‌خورده، یک قطعه دستة مفرغی، مهره فریتی با لعاب فیروزه‌ای، مهره عقیق، قطعات شیشه‌ای قهوه‌ای، سبز و سفید نیز شناسایی و مستندنگاری شد.

findings and achievements of the archaeological excavation at site 106 of the chamshir dam reservoir, gachsaran

gachsaran region, as a communication corridor between fars and khuzestan provinces, with its unique geographical features and natural capabilities, has been the setting for a number of permanent and temporary settlements. site 106, located within the reservoir area of the chamshir dam, is one such settlement. due to the construction of the dam and the threat it posed to archaeological evidence, a large-scale excavation project was undertaken to salvage and document the archaeological remains. accordingly, following a survey of an 80-hectare area in cham khaneqoli, five trenches were opened on the remaining mounds within the site. the excavation findings revealed two architectural phases, distinguished based on construction sequence, structural depth, building techniques, wall thickness variations, construction materials, and associated cultural layers. the first phase, consisting of cobblestone architecture with gypsum mortar and plaster, belongs to the sasanian period and includes two sub-phases. based on the site's cultural evidence and the region's geographical characteristics, it is likely associated with a small seasonal settlement or possibly a daskareh (a rural estate or outpost) from the sasanian era. the second phase represents semi-sedentary architecture from the middle islamic centuries, built with lower quality using irregular cobblestones and mud mortar. cultural materials documented from this phase include pottery, glass and architectural remains. the pottery fragments identified in this project include a variety of unglazed wares such as plain, incised, stamped, rope-relief, and painted types, as well as a sample with textile impressions on the exterior surface. among these, the unglazed painted wares attributed to the middle islamic centuries were the most abundant. other artifacts documented include stone objects such as pendants, mortars, grinding stones, door sockets, and braziers; carved shell items; a bronze handle fragment; a frit bead with turquoise glaze; an agate bead; and fragments of brown, green, and white glass.