مطالعه باستان‌شناختی حمام‌های روستایی دشت سلطانیه و ارتفاعات آن (استان زنجان، ایران)

حمام‌های روستایی دشت سلطانیه و ارتفاعات آن از جمله بناهای تاریخی ارزشمندی هستند که در گذشته، علاوه بر کارکرد بهداشتی، نقشی محوری در زندگی اجتماعی و فرهنگی جوامع روستایی ایفا می‌کردند. پژوهش حاضر با هدف بررسی ساختار معماری، شیوه‌ی مدیریت و نقش اجتماعی این حمام‌ها، بر اساس مطالعات میدانی، مصاحبه با ساکنان محلی و تحلیل داده‌های جغرافیایی(gis) انجام شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که مکان‌گزینی حمام‌های روستایی بر اساس چندین مولفه کلیدی انجام می‌شد. نخست، نزدیکی به منبع تامین آب که برای حمام ضروری بود. دوم، وجود محلی مناسب برای دفع فاضلاب که معمولاً دره‌های اطراف روستا به این منظور در نظر گرفته می‌شدند تا آب‌های زائد به‌طور طبیعی دفع شوند. سوم، دسترسی آسان ساکنان روستا به حمام، که موجب می‌شدحمام‌ها دارای الگوی معماری یکسان شامل سه بخش اصلی، یعنی سربینه، گرم‌خانه و تون بوده و با استفاده از مصالح محلی مانند قلوه‌سنگ و ملات گل‌آهک ساخته شده‌اند. تامین آب از طریق چشمه‌های طبیعی و در مواردی محدود از چاه‌ها انجام می‌شد، درحالی‌که سیستم گرمایش آن‌ها بر پایه‌ی سوخت‌های محلی مانند فضولات حیوانی خشک‌ شده بود. اداره‌ی حمام‌ها به‌صورت مشارکتی و با همکاری خانوارهای روستا صورت می‌گرفت که هر خانواده به‌نوبت وظیفه‌ی روشن کردن کوره، نظافت و مدیریت استفاده از حمام را بر عهده داشت. با ورود سیستم‌های لوله‌کشی آب و گسترش حمام‌های خصوصی، این حمام‌ها به‌تدریج متروک شدند و تنها حمام روستای بوجی هم‌چنان به شیوۀ سنتی مورد استفاده قرار می‌گیرد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که مستندسازی و حفاظت از این حمام‌ها به‌عنوان بخشی از میراث معماری و فرهنگی جوامع روستایی، امری ضروری است و می‌تواند در شناخت الگوهای زیستی و اجتماعی گذشته تاثیرگذار باشد.

archaeological study of rural baths in the soltaniyeh plain and its highlands (zanjan province, iran)

the rural baths of the soltaniyeh plain and its heights are among the valuable historical monuments that, in addition to their sanitary function, played a pivotal role in the social and cultural life of rural communities in the past. the present study aimed to investigate the architectural structure, management methods, and social role of these baths, based on field studies, interviews with local residents, and geographic data analysis (gis). the results of the study show that the location of rural baths was based on several key components. first, proximity to the water supply source, which was essential for the bath. second, the presence of a suitable place for sewage disposal, which was usually the valleys around the village, so that waste water could be disposed of naturally. third, easy access for village residents to the bath, which made the baths have the same architectural pattern, including three main parts, namely the sarbineh, the garm-khaneh, and the toon, and were built using local materials such as rubble and lime mortar. water was supplied from natural springs and, in limited cases, from wells, while their heating system was based on local fuels such as dried animal dung. the baths were managed in a participatory manner with the cooperation of the village households, with each family taking turns lighting the furnace, cleaning and managing the use of the bath. with the introduction of water pipe systems and the expansion of private baths, these baths were gradually abandoned, and only the bath in the village of buji is still used in the traditional way. the findings of this study show that documenting and preserving these baths as part of the architectural and cultural heritage of rural communities is essential and can be effective in understanding past biological and social patterns.